همه چیز درباره نفقه | نفقه ایام جاری و گذشته و زن ناشزه

نفقه یکی از مهم‌ترین حقوق مالی زوجه در حقوق ایران است که قانون‌گذار با هدف تأمین نیازهای متعارف زندگی، پرداخت آن را بر عهده شوهر قرار داده است. بسیاری از اختلافات خانوادگی از عدم آگاهی زوجین نسبت به قوانین نفقه ناشی می‌شود؛ به‌ویژه در مواردی که شوهر از پرداخت نفقه خودداری می‌کند یا زن قصد مطالبه نفقه ایام گذشته را دارد. آشنایی با مقررات مربوط به نفقه زن می‌تواند از بروز بسیاری از اختلافات جلوگیری کرده و مسیر صحیح مطالبه این حق قانونی را مشخص کند. در این مقاله به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهیم که نفقه چیست، چه شرایطی دارد، نفقه زن چگونه تعیین می‌شود و تفاوت نفقه ایام جاری با نفقه ایام گذشته چیست.

منظور از نفقه چیست؟

نفقه در لغت به معنای هزینه و مخارج زندگی است و در اصطلاح حقوقی، به تمام نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زوجه گفته می‌شود که قانون پرداخت آن‌ها را بر عهده شوهر قرار داده است.

بر اساس ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی، نفقه شامل مسکن، پوشاک، خوراک، اثاث منزل، هزینه‌های درمانی و بهداشتی و در صورت عادت یا نیاز، هزینه استخدام خادم است. البته موارد یادشده جنبه حصری ندارند و هر هزینه‌ای که با توجه به عرف، شأن خانوادگی و وضعیت اجتماعی زن برای زندگی متعارف ضروری باشد، می‌تواند جزء نفقه محسوب شود. میزان نفقه برای همه زنان یکسان نیست. دادگاه هنگام رسیدگی به دعوای مطالبه نفقه، عواملی مانند محل زندگی، وضعیت اقتصادی و اجتماعی زوجه، سبک زندگی پیش از ازدواج، عرف محل و توان مالی زوج را مورد توجه قرار می‌دهد. در بسیاری از پرونده‌ها نیز تعیین مبلغ نفقه به کارشناس رسمی دادگستری واگذار می‌شود.

حتما بخوانید: مراحل توقیف اموال در اداره پنجم مهریه

نفقه زن چیست و چه شرایطی دارد؟

مطابق ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، در عقد دائم پرداخت نفقه زن بر عهده شوهر است. بنابراین به محض وقوع عقد دائم و در صورت فراهم بودن شرایط قانونی، زوج مکلف به پرداخت نفقه خواهد بود.

البته استحقاق زن برای دریافت نفقه مطلق نیست. مطابق ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی، اگر زوجه بدون عذر موجه از انجام وظایف زوجیت و تمکین خودداری کند، مستحق نفقه نخواهد بود. به همین دلیل، در بسیاری از دعاوی خانوادگی ابتدا وضعیت تمکین یا عدم تمکین زوجه بررسی می‌شود و سپس دادگاه درباره استحقاق وی نسبت به نفقه تصمیم می‌گیرد. یکی از پرسش‌های رایج این است که آیا زن شاغل نیز حق دریافت نفقه دارد؟ پاسخ مثبت است. اشتغال یا داشتن درآمد مستقل، به خودی خود موجب سقوط حق نفقه نمی‌شود و تا زمانی که شرایط قانونی وجود داشته باشد، زوج مکلف به پرداخت نفقه خواهد بود.

در مقابل، در ازدواج موقت اصل بر این است که زن حق نفقه ندارد؛ مگر اینکه پرداخت نفقه در عقد شرط شده باشد یا زوجین پس از عقد درباره آن توافق کرده باشند. بنابراین، برخلاف نکاح دائم، در عقد موقت نفقه به صورت خودکار بر عهده مرد قرار نمی‌گیرد. اگر شوهر از پرداخت نفقه خودداری کند، زن می‌تواند از دو طریق اقدام کند. نخست، طرح دادخواست حقوقی مطالبه نفقه و الزام شوهر به پرداخت آن. دوم، در صورتی که شرایط قانونی وجود داشته باشد، طرح شکایت کیفری ترک انفاق که ممکن است برای زوج مجازات حبس به دنبال داشته باشد. بنابراین، خودداری از پرداخت نفقه تنها یک مسئولیت مالی ایجاد نمی‌کند و در برخی موارد، آثار کیفری نیز دارد.

حتما بخوانید: مطالبه مهریه بعد از عقد و قبل از نزدیکی

نفقه ایام جاری زن

نفقه ایام جاری به هزینه‌های زندگی زوجه از زمان طرح دعوا تا آینده گفته می‌شود. اگر شوهر در زمان زندگی مشترک یا پس از ترک منزل از پرداخت هزینه‌های متعارف زندگی خودداری کند، زن می‌تواند دادخواست مطالبه نفقه ایام جاری را در دادگاه خانواده مطرح کند. پس از ثبت دادخواست، دادگاه با بررسی مدارک و احراز شرایط قانونی، معمولاً موضوع را برای تعیین میزان نفقه به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع می‌دهد. کارشناس با توجه به وضعیت اجتماعی و خانوادگی زوجه، هزینه‌های متعارف زندگی و سایر شرایط پرونده، مبلغ نفقه را تعیین می‌کند و دادگاه بر همان اساس رأی صادر خواهد کرد.

پس از صدور حکم قطعی، در صورت امتناع زوج از پرداخت نفقه، زوجه می‌تواند از طریق اجرای احکام نسبت به توقیف اموال، حساب‌های بانکی یا حقوق و مزایای وی اقدام کند.

حتما بخوانید: آیا با بخشیدن مهریهمی توان طلاق گرفت؟

نفقه ایام گذشته زن

نفقه ایام گذشته یا نفقه معوقه به نفقه‌ای گفته می‌شود که شوهر در گذشته مکلف به پرداخت آن بوده اما از انجام این تکلیف خودداری کرده است. برخلاف تصور برخی افراد، اگر زن در سال‌های گذشته مستحق دریافت نفقه بوده باشد، می‌تواند نفقه پرداخت‌نشده همان سال‌ها را نیز مطالبه کند. در دعوای مطالبه نفقه معوقه، دادگاه ابتدا بررسی می‌کند که آیا زوجه در مدت مورد مطالبه مستحق دریافت نفقه بوده است یا خیر. در صورت احراز این موضوع، میزان نفقه هر دوره با جلب نظر کارشناس تعیین و زوج به پرداخت آن محکوم می‌شود.

تفاوت اصلی نفقه ایام جاری و نفقه ایام گذشته در این است که نفقه جاری مربوط به هزینه‌های زندگی فعلی وآینده زوجه است، اما نفقه معوقه مربوط به هزینه‌هایی است که در گذشته باید پرداخت می‌شده و پرداخت نشده است. با این حال، هر دو قابل مطالبه از طریق دادگاه خانواده هستند و در صورت صدور حکم، از طریق اجرای احکام قابل وصول خواهند بود.

حتما بخوانید: گرفتن مهریه از پدر شوهر

زن ناشزه کیست؟

در حقوق ایران، همان‌طور که پرداخت نفقه از مهم‌ترین تکالیف زوج محسوب می‌شود، زوجه نیز در چارچوب قانون موظف به تمکین از همسر خود است. تمکین به طور کلی به دو دسته تمکین عام و تمکین خاص تقسیم می‌شود. تمکین عام به معنای انجام وظایف متعارف زندگی مشترک، حسن معاشرت، سکونت در منزل مشترک (در صورت فراهم بودن شرایط قانونی) و تبعیت از تصمیمات متعارف مربوط به اداره خانواده است. در مقابل، تمکین خاص به برقراری روابط زناشویی متعارف میان زوجین اشاره دارد.

هرگاه زن بدون وجود عذر قانونی و موجه از انجام وظایف تمکین خودداری کند، از نظر حقوقی «ناشزه» محسوب می‌شود. البته صرف ادعای شوهر مبنی بر عدم تمکین برای اثبات نشوز کافی نیست و این موضوع باید با توجه به دلایل و شرایط پرونده توسط دادگاه احراز شود.

حتما بخوانید: مراحل مطالبه مهریه از دادگاه خانواده

آیا به زن ناشزه نفقه تعلق می‌گیرد؟

یکی از مهم‌ترین آثار حقوقی نشوز، از بین رفتن حق مطالبه نفقه است. مطابق ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی، اگر زوجه بدون مانع مشروع از انجام وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق دریافت نفقه نخواهد بود. بنابراین، در صورتی که دادگاه عدم تمکین غیرموجه زن را احراز کند، شوهر تکلیفی به پرداخت نفقه در مدت نشوز نخواهد داشت.

با این حال، قانون مواردی را نیز پیش‌بینی کرده است که زن می‌تواند از تمکین خودداری کند، بدون اینکه ناشزه شناخته شود یا حق نفقه خود را از دست بدهد. برای مثال، اگر زندگی با شوهر موجب خطر جانی، مالی یا شرافتی برای زن باشد، وی می‌تواند از تمکین امتناع کند. همچنین در صورتی که زن پیش از دریافت مهریه حال، به حق حبس استناد کند یا خود شوهر شرایط لازم برای زندگی مشترک و تمکین را فراهم نکرده باشد، عدم تمکین، نشوز محسوب نمی‌شود.

حتما بخوانید: مراحل مطالبه مهریه از اجرای ثبت

کلام پایانی

نفقه از مهم‌ترین حقوق مالی زن در نکاح دائم است و قانون، پرداخت آن را بر عهده شوهر قرار داده است. این حق شامل تمامی نیازهای متعارف زندگی زوجه بوده و در صورت خودداری زوج از پرداخت آن، زن می‌تواند نفقه ایام جاری یا نفقه ایام گذشته را از طریق مراجع قضایی مطالبه کند. آگاهی از قوانین مربوط به نفقه و اقدام به‌موقع برای احقاق این حق، از بروز بسیاری از اختلافات خانوادگی جلوگیری می‌کند و موجب حفظ حقوق قانونی زوجه خواهد شد.

سوالات متداول