الزام به تمکین | وظایف زوجین، آثار عدم تمکین و نحوه طرح دعوی

زمانی که زندگی زناشویی زوجین با خواندن عقد دائم شروع می‌شود، طرفین باید در قبال بعضی تعهدات به وظایف خود عمل کنند و در اصطلاح قانونی از یکدیگر تمکین کنند. تمکین در لغت به معنای تن دادن و اختیار دادن است.

مستند به ماده ۱۱۰۲ قانون مدنی بعدازاینکه بین زن و شوهر عقد نکاح جاری شد زن باید اطاعت‌پذیری کامل از شوهر داشته باشد، چه در زندگی زناشویی و چه در امور مربوط به خانه و همسر داری. در غیر این صورت عدم تمکین به‌حساب می‌آید و مرد می‌تواند برای الزام زن به تمکین به دادگاه مراجعه نماید.

 آقایان نیز باید نفقه بپردازند و هزینه‌های زندگی زن و فرزندان خود را تأمین کنند، در غیر این صورت زن نیز می‌تواند به دلیل عدم تمکین شوهر از وی شکایت کند و درخواست طلاق نماید؛ اما در زبان عامیانه واژه‌ی تمکین برای زن‌ها استفاده می‌شود، یعنی تمکین فقط شامل زنان در قبال مردان می‌گردد.

تمکین به چه معناست؟

تمکین یکی از حقوق و وظایف قانونی در زندگی زناشویی است که به معنای رعایت و انجام وظایف زوجیت توسط زن در زندگی مشترک می‌باشد. تمکین شامل حضور زن در منزل شوهر، همکاری در امور زندگی و رعایت احترام متقابل است. هدف تمکین، حفظ زندگی مشترک، ایجاد آرامش و تداوم خانواده است و قانون مدنی ایران آن را تضمین کرده است. زن موظف است در حدود قانون و عرف به وظایف زناشویی عمل کند و شوهر نیز موظف به رعایت حقوق زن است.

• تمکین عام به معنای رعایت کامل وظایف زندگی مشترک است و شامل جنبه‌های مالی، عاطفی و اخلاقی نیز می‌شود.
• تمکین خاص محدود به برخی وظایف مانند حضور در منزل یا اطاعت در امور خاص زندگی است.

عدم تمکین زن بدون دلیل موجه، موجب حق طرح دعوی الزام به تمکین توسط شوهر می‌شود. دلایل موجه برای عدم تمکین شامل سوءرفتار شوهر، خطر جانی یا ترک زندگی از سوی شوهر است. دادگاه در بررسی تمکین، وضعیت واقعی زندگی مشترک و دلایل طرفین را مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

ناشزه به چه معناست؟

نشوز در حقوق خانواده به معنای تمرد یا نافرمانی زن نسبت به شوهر و ترک وظایف زناشویی بدون دلیل موجه است. زن ناشز (ناشر) کسی است که از انجام وظایف قانونی و اخلاقی خود در زندگی مشترک خودداری می‌کند و حاضر به تمکین عام یا خاص نمی‌باشد.

تمکین شامل حضور در منزل مشترک، رعایت احترام و همکاری در امور زندگی است و ترک آن بدون دلیل موجه، نشوز محسوب می‌شود. دلیل موجه برای نشوز می‌تواند شامل سوءرفتار یا ترک وظایف زوجیت از سوی شوهر، خطر جانی یا مشکلات اخلاقی او باشد.

زن ناشز، طبق قانون ممکن است با دعوی الزام به تمکین شوهر یا حتی کاهش حقوق مالی مواجه شود، اما رسیدگی دادگاه با رعایت عدالت و بررسی مستندات انجام می‌شود. نشوز باعث می‌شود که حق قانونی شوهر برای طرح دعوی الزام به تمکین یا درخواست طلاق به دلیل نشوز ایجاد شود.

حتما بخوانید: انواع طلاق

انواع تمکین

تمکین عام

تمکین عام در اصطلاح حقوقی به اطاعت زن از مرد در امور زندگی اشاره دارد. به‌موجب این اصطلاح، زن باید در خانه‌ای که متناسب با شأن زوجه هست و مرد آن را تهیه‌کرده است ساکن شود، بدون اجازه شوهر از منزل خارج نشود و در معاشرت با همسر خود خوش‌رفتار باشد.

موارد تمکین عام در ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی به تفسیر آورده شده است. طبق این ماده، چنانچه زن بدون دلیل موجه و مشروع، از انجام وظایف و تکالیف زوجیت خود امتناع ورزد، از حق دریافت نفقه محروم خواهد شد.

تمکین خاص

تمکین خاص به وظایف و روابط زناشویی بین زن و مرد برمی‌گردد. در این مورد، زن موظف به تأمین نیازهای متعارف و ممکن مرد در روابط زناشویی است. بااین‌حال، تمکین خاص نیز مطلق نبوده و می‌تواند مطابق عرف، زمان و مکان متغیر باشد.

الزام به تمکین در دوران عقد

در قانون برای زوجه باکره حقی در نظر گرفته شده است که به آن حق حبس می گویند. به این معنا که زوجه باکره در مقام دفاع از دادخواست الزام به تمکین زوج، به دادگاه اعلام می کند که می خواهد از حق حبس خود استفاده کند و تا تمام مهریه به او پرداخت نشده است تمکین نمی کند. در این خصوص قاضی رسیدگی کننده مجبور است که دادخواست زوج را رد کند.

توجه داشته باشید که اگر زوجه از زوج تمکین عام کرده باشد حتی اگر باکره باشد نمی تواند به حق حبس خود  استناد نماید. مستند رویه قضایی دادگاه های خانواده در این خصوص استنباط از رای وحدت رویه ۷۱۸ مورخ ۱۳۹۰/۰۲/۱۳ هیات عمومی دیوان عالی کشور می باشد.

موارد موجه عدم تمکین زوجه 

• اگر زن در دوره عادت ماهانه یا دوره نفاس باشد می تواند از رابطه زناشویی با شوهر امتناع کند.
• مرد دچار امراض مقاربتی شده که بر طبق ماده ۱۱۲۷ قانون مدنی زن می تواند از تمکین خاص امتناع کند.

آثار عدم تمکین زوجه چیست؟

عدم تعلق نفقه به زن: مطابق ماده 1108 قانون مدنی مهم ترین ضمانت اجرائی برای تخلف زوجه در قبال زوج، عدم استحقاق دریافت وی نسبت به دریافت نفقه عنوان شده است و به عبارتی در صورتی که زن از شوهر تمکین نکند نفقه وی ساقط می شود.

در مواردی که زن در عدم تمکین خود عذر موجه دارد استحقاق دریافت نفقه را از دست نمی دهد. به نظر مشهور فقهای امامیه نفقه در برابر تمکین می باشد و دریافت نفقه مشروط به تمکین می باشد و وجوب نفقه را مشروط به عقد دائم و تمکین کامل زن می باشد.

به مجرد عقد نفقه بر شوهر واجب می شود، چنانچه مرد مدعی نشوز زن یا عدم تمکین باشد باید به عنوان مدعی آن را اثبات نماید پس زوج برای عدم تمکین باید دلیل اقامه نماید.

نفقه زن مشروط به فقر زن و یا تمکن زوج نمی باشد، زن حتی اگر ثروتمند هم باشد، می تواند از شوهر مطالبه نفقه کند. در هر صورت مطابق قانون مدنی اگر شوهر از پرداخت نفقه امتناع نماید، زوجه می تواند اقدام به طرح دعوی نفقه از طریق دادگاه بنماید و وی را ملزم به پرداخت نفقه کند حتی اگر خود زن متمکن باشد.

اجازه ازدواج مجدد: رویه عملی برخی از دادگاه ها در مواردی که امکان الزام زوجه به تمکین موجود نمی باشد اجازه ازدواج مجدد به مرد است این ضمانت اجرائی، نیاز به اذن دادگاه دارد و مرد می تواند به این دلیل، اجازه ازدواج مجدد را از دادگاه بگیرد.

دعوی الزام به تمکین

آیا دعوی الزام به تمکین قابل پذیرش است؟

دعوی الزام به تمکین یکی از دعاوی مطرح در حقوق خانواده است که از سوی شوهر علیه زن مطرح می‌شود و هدف آن اجرای وظایف زناشویی و بازگرداندن زن به زندگی مشترک است. این دعوی زمانی قابل پذیرش است که زن از تمکین زناشویی خودداری کرده باشد و شوهر بتواند اثبات کند که زن بدون دلیل موجه، زندگی مشترک را ترک کرده یا از انجام وظایف زوجیت خودداری می‌کند.

دادگاه در رسیدگی به این دعوی وضعیت واقعی زندگی مشترک، علت ترک زندگی و مصلحت خانواده را بررسی می‌کند. قابل پذیرش بودن دعوی به این بستگی دارد که زن هیچ دلیل قانونی یا شرعی برای امتناع از تمکین نداشته باشد؛ به عنوان مثال، زن می‌تواند به دلایلی مانند خطر جانی، سوءرفتار یا ترک زندگی از سوی شوهر از تمکین خودداری کند. همچنین، دادگاه ممکن است قبل از صدور حکم، تشریفات سازش و بررسی دلایل امتناع را انجام دهد. اگر زن دلیل موجه قانونی نداشته باشد و مستندات شوهر معتبر باشد، دعوی الزام به تمکین قابل پذیرش و استناد در دادگاه است.

با این حال، هر دعوی الزام به تمکین به صورت خودکار پذیرفته نمی‌شود و بررسی شرایط واقعی زندگی مشترک و مدارک طرفین اهمیت دارد. در نهایت، این دعوی با هدف حفظ زندگی مشترک و جلوگیری از اختلال در خانواده در دادگاه خانواده مطرح می‌شود و رسیدگی به آن نیازمند دقت و شفافیت مدارک است

بار اثبات دعوی الزام به تمکین:

منظور از بار اثبات دعوی الزام به تمکین این می‌باشد آیا زوج باید عدم تمکین را اثبات کند یا این‌که زوجه باید تمکین خود را اثبات کند؟ رویه دادگاه‌های خانواده در این خصوص متفاوت بوده و دو رویکرد در این زمینه در آرای دادگاه‌ها مشاهده می‌شود.

الف: دیدگاه نخست، بار اثبات عدم تمکین را بر عهده مرد نهاده و سکونت مشترک زوجین را اماره تمکین قرار داده است که در صورت پذیرش این دیدگاه، دعوی الزام به تمکین در فرض حضور زوجه در منزل مشترک زوجین و عدم اثبات خلاف آن توسط زوج در دادگاه، محکوم به رد خواهد بود.

ب: دیدگاه دوم، صرف اظهار عدم تمکین توسط مرد را کافی شمرده و برای اثبات تمکین، زوجه را موظف به ارائه دلیل دانسته است؛ یعنی همین‌که مرد دعوی الزام به تمکین را مطرح کند، دادگاه این دعوی را پذیرفته و محرز شده است که زوجه تمکین نکرده است و اگر زن مدعی تمکین باشد باید دلیل ارائه نماید.

حتما بخوانید: مراحل مطالبه مهریه از طریق اجرای ثبت ( اداره ثبت )

علت رد دعوی الزام به تمکین از طرف شوهر

وظیفه شرعی زوجه به تمکین از همسر، از عموم و اطلاق برخوردار است و زوجه حق امتناع از انجام تکلیف مذکور را نخواهد داشت، جز در مواردی که به سبب ایجاد شرایط خاص مجاز به عدم تمکین می‌باشد که در ذیل به آن می‌پردازیم

1. خوف ضرر بدنی، مالی یا شرافتی برای زن
2. ایراد ضرب‌وجرح نسبت به زن توسط شوهر
3. روابط نامشروع مرد
4. ابتلا مرد به امراض مقاربتی: منظور از امراض مقاربتی بیماری‌های مسری مانند ایدز می‌باشد

بدین توضیح که اگر جان یا مال یا شرافت زوجه در منزل مشترک درخطر باشد، زن می‌تواند منزل مشترک را ترک کند که در این صورت ناشزه نخواهد بوده و همچنان به وی نفقه تعلق خواهد گرفت.

حال سؤالی که پیش خواهد آمد این است که آیا ترک منزل شوهر توسط زن نیازمند حکم دادگاه است؟ پاسخ این سؤال خیر است، زیرا این احتمال وجود دارد که در صورت ماندن در منزل شوهر تا صدور رأی دادگاه، زیانی که از آن بیم داشته دامن‌گیرش شود

شرط صدور حکم تمکین

برای صدور حکم الزام به تمکین، دادگاه باید بر اساس قانون و شرایط واقعی زندگی مشترک، چند شرط مهم را احراز کند:

1. اول، زن باید بدون دلیل موجه قانونی یا شرعی از تمکین خودداری کرده باشد و ترک زندگی مشترک یا امتناع از انجام وظایف زوجیت ثابت شود.
2. دوم، شوهر باید اثبات کند که زن از تمکین سر باز زده و زندگی مشترک را ترک کرده است.
3. سوم، دادگاه معمولاً قبل از صدور حکم، تشریفات سازش و مشاوره را بررسی می‌کند تا امکان بازگشت زندگی مشترک فراهم شود.
4. چهارم، دلایل امتناع زن مانند سوءرفتار شوهر، خطر جانی یا عدم تمکین شوهر از وظایف زناشویی مانع صدور حکم می‌شود.
5. پنجم، حکم الزام به تمکین تنها زمانی صادر می‌شود که دادگاه از مستندات و شواهد ارائه شده توسط شوهر قانع شود.
6. ششم، امکان صدور حکم جلب زن برای اجرای الزام به تمکین وجود دارد، اما دادگاه ابتدا راهکارهای جایگزین و مصالح خانواده را بررسی می‌کند.
7. هفتم، صدور حکم باید با رعایت حقوق طرفین و مصلحت خانواده همراه باشد.
8. هشتم، دادگاه ممکن است مهلت و شرایط اجرای حکم را تعیین کند.
9. نهم، صدور حکم الزام به تمکین به صورت خودکار نیست و نیازمند بررسی دقیق مدارک و وضعیت زندگی مشترک است.
10. دهم، رعایت این شرایط باعث می‌شود حکم صادر شده قانونی، مؤثر و قابل اجرا باشد و منافع خانواده حفظ شود.

همه چیز درباره دادخواست الزام به تمکین

زوج یا وکیل وی در موارد عدم تمکین زوجه بایستی دعوی الزام به تمکین مطرح نمایند.  دادگاه خانواده در شهر محل اقامت زوجه تشکیل می‌شود. بهتر است قبل از تقدیم دادخواست، اظهارنامه‌ای مبنی بر لزوم تمکین و بازگشت زوجه به منزل از طرف شوهر برای زن فرستاده شود.

رأی دادگاه مبنی بر الزام به تمکین دومرحله‌ای است یعنی هرکدام از زوجین که رأی دادگاه بدوی به ضرر او باشد می‌تواند در فرجه ۲۰ روزه پس از ابلاغ رأی، نسبت به اعتراض در دادگاه تجدیدنظر استان اقدام نمایند.

حتما بخوانید: مراحل مطالبه مهریه از طریق دادگاه خانواده

اجرائیه حکم الزام به تمکین پس از قطعیت حکم و صدور رأی به نفع شوهر، به تقاضای او از دادگاه بدوی درخواست می‌شود. آقایان توجه داشته باشند که صرف گرفتن رأی تمکین کافی نیست و حتماً و حتماً باید درخواست صدور اجراییه از دادگاه کرد و پرونده اجرایی تشکیل داد.

نمونه رأی دادگاه در خصوص تأثیر حکم الزام به تمکین بر تحقق بزه ترک انفاق

 صدور حکم الزام به تمکین زوجه حتی مؤخر بر طرح شکایت کیفری ترک انفاق از جانب وی، مانع از تحقق بزه ترک انفاق است.

در خصوص اتهام آقای الف. پ دایر به ایراد صدمه بدنی عمدی نسبت به خانم ز. م. 2- ترک انفاق دادگاه نظر به محتویات پرونده با عنایت به گزارش مرجع انتظامی گواهی پزشکی قانونی اظهارات شهود کیفرخواست صادره از طرف دادسرای عمومی و انقلاب ناحیه 5 تهران و مویدا به سایر قرائن و امارات منعکسِ در پرونده اتهامشان محرز است لذا محکمه متهم موصوف را از بابت حارصه ساعد راست و لاله گوش راست جمعاً به پرداخت 1/5 درصد دیه کاملِ ظرف یک سال جهت پرداخت به خانم ز. مولایی محکوم می‌نماید اما در خصوص اتهام دیگر متهم دایر به ترک نفقه با عنایت به دفاعیات مستدل وکیل متهم اینکه نفقه فرع بر تمکین است که حسب دادنامه قطعیت یافته شاکی ملزم به تمکین شده است لذا با قبول استدلال وکیل متهم و با توجه به حاکمیت اصل برائت شرعیه مستندا به اصل 37 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ماده 4 قانون آیین دادرسی کیفری رأی بر برائت متهم موصوف صادر می شود.

کلام پایانی

تمکین و الزام به تمکین از مهم‌ترین حقوق و وظایف قانونی در زندگی زناشویی هستند. رعایت تمکین، هم باعث حفظ زندگی مشترک و آرامش خانواده می‌شود و هم حقوق قانونی طرفین را تضمین می‌کند. در مواردی که زن از تمکین خودداری کند، شوهر می‌تواند با ارائه دادخواست الزام به تمکین، حق قانونی خود را مطالبه کند، اما دادگاه با دقت وضعیت واقعی زندگی مشترک و دلایل امتناع را بررسی می‌کند. حضور وکیل متخصص خانواده در این مسیر باعث می‌شود پرونده سریع‌تر و مطمئن‌تر پیش رود و از هر گونه ایراد شکلی جلوگیری شود. رعایت اصول قانونی و استفاده از مشاوره حقوقی، تضمین می‌کند که حقوق هر دو طرف حفظ شده و حکم دادگاه با عدالت و مصلحت خانواده صادر شود.

سوالات متداول

منابع:

رای دادگاه در خصوص شرط صدور رای تمکین