برگ تشخیص منابع طبیعی چیست | اعتراض به برگ تشخیص کمیسیون ماده 56

اداره منابع طبیعی شهرستان مرجع تشخیص اراضی ملی می باشد، اداره منابع طبیعی شهرستان در راستای اجرای قانون ملی شدن جنگل ها با بررسی سابقه و سنجش موقعیت یک محدوده مشخص از اراضی، مبادرت به اعلام ملی بودن تمام یا بخشی از زمین های آن محدوده می نماید . این عمل از طریق صدور برگی به عنوان برگ تشخیص انجام میگیرد و بر اثر صدور این برگ تشخیص، مالکیت از اشخاص سلب و دولت منتقل میگردد.

به موجب ایین نامه اجرایی ماده 2 قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلها کشور مصوب 1371، در برگ تشخیص، خصوصیات منابع ملی از حیث وضع طبیعی و تعریف قانونی همچنین مشخصات ثبتی، نسق زراعی، محل وقوع، حدود و مساخت منطقه مورد بازدید و مستثنیات موضوع ماده 2 قانون ملی شدن جنگلها با استعلام از مراجع ذی ربط ذکر میشود و هرگاه در مرز منطقه مورد بازدید کوه یا رودخانه یا بزرگراه یا جاده عمومی باشد شرح داده میشود تا محل منابع مستثنیات ان از هر حیث مشخص باشد. ادارات ثبت اسناد و کشاورزی و سایر مراجع مکلفند اطلاعات لازم را در اختیار مامورین سازمان جنگلها قرار دهند.

برگ تشخیص منابع طبیعی چیست؟

یکی از مهم‌ترین ابزارهای دولت برای حفظ اراضی ملی، صدور «برگ تشخیص منابع طبیعی» است. این برگ می‌تواند سرنوشت یک زمین را به کلی تغییر دهد: از ملکی شخصی و قابل بهره‌برداری به زمینی که تحت تملک دولت قرار می‌گیرد. اما آیا این برگ همواره صحیح صادر می‌شود؟ آیا هر زمینی را می‌توان با صدور یک برگ تشخیص، ملی اعلام کرد؟ و مهم‌تر از همه، صاحب زمین چگونه می‌تواند از حق خود دفاع کند؟

برگ تشخیص، در واقع سندی اداری است که توسط مأموران اداره منابع طبیعی، بر مبنای بررسی‌های کارشناسی و عکس‌های هوایی صادر می‌شود و نشان می‌دهد که یک زمین جزو اراضی ملی است یا نه. مبنای صدور این برگ، ماده ۵۶ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع مصوب ۱۳۴۶ است. طبق این ماده، دولت می‌تواند زمین‌هایی را که فاقد مالک احیاکننده هستند و به‌صورت طبیعی باقی مانده‌اند، به عنوان «ملی» تشخیص دهد.

حتما بخوانید: شکایت ازاداره منابع طبیعی

اقسام برگ تشخیص

با توجه به تعداد مالکین و مساحت ملک موضوع تشخیص، برگ تشخیص به دو نوع تقسیم خواهد شد . برگ تشخیص کلی و جزئی ، بدین صورت که  اگر مساحت محدوده مورد تشخیص، معین و محدود باشد و یا مالکان ملک معین باشند ، برگ تشخیص به نام مالک یا مالکان شناخته شده و یا ملک معین صادر می شود که چنین برگ تشخیصی را برگ تشخیص جزئی می نامند . در مقابل اگر ملکی که به عنوان اراضی ملی شناخته شده بسیار وسیع بوده و یا مالکان آن نامحدود یا غیرقابل شناسایی باشند، برگ تشخیص بدون ذکر نام مالک صادر خواهد شد که این برگ تشخیص، برگ تشخیص کلی نام دارد. دعوی اعتراض به برگ تشخیص ملی بودن اراضی، راجع به نوعیت زمین بوده و از این رو دعوی غیرمالی است. بنابراین در زمره آراء قابل فرجام قرار ندارد.

حتما بخوانید: تشخیص اراضی ملی از مستثنیات

مندرجات ضروری برگ تشخیص

برگ تشخیص و  آگهی آن باید متضمن موقعیت دقیق ملک باشد . در صورتی که ملک مذکور دارای سابقه ثبتی باشد ، ذکر مشخصات ثبتی ملک به طور دقیق الزامی است . همچنین مساحت و حدود ملک مورد تشخیص نیز باید در آگهی و برگ تشخیص درج شود. در صورت وجود مستثنیات، مساحت این محدوده نیز باید قید شود.

1. مشخصات ثبتی(شماره پلاک ثبتی ، فرعی ، اصلی ، شهرستان ، بخش)
2. جریان ثبتی ذکر میگردد ، از جمله جزئیات نحوه صدور سند مالکیت ، نحوه انتقال به مالک یا مالکین و حدود پلاک ثبتی را در فرض تحدید حدود اعلام می نماید.
3. اشخاص ذی نفع در پرونده ثبتی ، خرید و فروش ، نقل وانتقالات قراردادی یا قهری بیان می گردد.
4. حدود مورد بازدید و موقعیت محل مورد تشخیص اعلام می گردد

 مهلت اعتراض به برگ تشخیص منابع طبیعی

برخلاف بسیاری از اقدامات اداری، در مورد برگ تشخیص منابع طبیعی مهلت قانونی مشخصی برای اعتراض در همه موارد وجود ندارد. اما بسته به زمان و شیوه ابلاغ، سه حالت را می‌توان در نظر گرفت:

• ابلاغ رسمی به مالک : اگر برگ تشخیص رسماً به مالک ابلاغ شده باشد (از طریق ابلاغ قضایی یا پست)، مهلت اعتراض می‌تواند تابع قواعد عمومی آیین دادرسی مدنی (۲۰ روز برای اشخاص مقیم ایران) باشد.
• عدم ابلاغ رسمی، اما نصب آگهی عمومی : در بسیاری از موارد، منابع طبیعی با نصب آگهی در روزنامه یا بخشداری، اعلام می‌کند که زمین مشخصی در پلاک مشخص، اراضی ملی است. در این حالت، چون ابلاغ واقعی صورت نگرفته، مهلت اعتراض به‌صورت قطعی شروع نمی‌شود و امکان اعتراض در آینده نیز باقی می‌ماند.
• مرور زمان طولانی و اعمال آثار حقوقی : اگر فردی سال‌ها از صدور برگ تشخیص مطلع نباشد ولی در مالکیت و استفاده از زمین استمرار داشته باشد، نه‌تنها حق اعتراض محفوظ است، بلکه ممکن است بتوان به استناد مرور زمان اجرایی یا حتی اثبات مالکیت، سند برگشت گرفت.

شرایط لازم برای اعتراض به برگ تشخیص

اعتراض به برگ تشخیص منابع طبیعی، یک ادعای صرف نیست؛ باید بر پایه‌ی دلایل و اسناد قابل قبول انجام شود. مهم‌ترین شروط عبارتند از:

• ذی‌نفع بودن : معترض باید یا مالک رسمی باشد، یا تصرف قانونی و مستمر در زمین داشته باشد، یا مدارکی دال بر احیا و بهره‌برداری قبل از تاریخ ۱۳۴۱/۱۰/۲۷ ارائه دهد.
•  ارائه مستندات مالکیت یا احیا : مدارک قابل قبول شامل : اسناد رسمی یا اظهارنامه ثبتی قدیمی؛ گواهی احیاء توسط شورا، دهدار یا شهرداری؛ عکس‌های هوایی قبل از سال ۱۳۴۶؛ رأی قدیمی محاکم قضایی یا گزارش کارشناسی رسمی؛ گزارش طرح اصلاحات ارضی (در صورت وجود)
• مشخص بودن حدود و موقعیت ملک : اگر حدود ملک، پلاک ثبتی یا نقشه UTM مشخص نباشد، اعتراض قابل بررسی نخواهد بود. تشخیص دقیق موقعیت زمین، پیش‌نیاز ورود به ماهیت اعتراض است.

اعتراض به برگ تشخیص

مهمترین نکته در خصوص اعتراض به برگ تشخیص این می باشد که خوانده طرف دعوی درست انتخاب شود، در ذیل به چند نکته که در خصوص اعتراض به برگ تشخیص باید رعایت گردد ذکر می شود.

در اعتراض به برگ تشخیص و ملی شدن، اگر خواسته ابطال سند مالکیت باشد باید علاوه بر اداره منابع طبیعی، وزارت راه و شهرسازی نیز طرف دعوا قرار گیرد. بعد از اگهی و یا اعلام رای کمیسیون ماده واحده در روزنامه، هرکسی اعتراض داسته باشد می تواند به رای کمیسون دائر بر ملی اعلام کردن اراضی اعتراض کند، در صورتی که شخصی به برگ تشخیص اعتراض کند پرونده به نام وی تشکیل می شود. از ان جا که دعوای اعتراض به رای قاضی هیات موضوع ماده واحده قانون تعیین تکلیف اراضی اختلافی موضوع اجرای ماده 56 قانون جنگلها و مراتع مصوب 1367، در واقع اعتراض به برگ تشخیص است، دعوای یاد شده غیرمالی محسوب میشود. در صورت واگذاری ملک به یکی از نهادهای دولتی پس از صدور برگ تشخیص و قطعی شدن ان رای صادره و نقض بعدی رای با اعتراض ذینفع و ابطال اسناد مالکیت صادر شده، در صورتی که زمین هنوز در تصرف نهادهای دولتی باشد، مالک ملک می تواند اجرت المثل زمان تصرف نهاد دولتی را مطالبه کند. به موجب رای وحدت رویه هیئت عمومی دیوان عالی کشور به شماره 681 برگ تشخیص صادره از اداره منابع طبیغی در حکم سند رسمی بوده به نحوی که عدم صدور سند مالکیت به نام دولت نافی مالکیت دولت نسبت به منابع و اراضی ملی اعلام نگردیده است ولو اینکه افراد دیگر مبادرت به اخذ سند رسمی مالکیت و تصرف در ان املاک ملی نموده باشند.

نکته مهم: با اینکه سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و سازمان جهاد کشاورزی هر دو زیرمجموعه وزارت جهاد کشاورزی هستند، اما وظایف آن‌ها با یکدیگر تفاوت ماهوی و حقوقی دارد:

وظایف سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری

• تشخیص و تمییز اراضی ملی از مستثنیات اشخاص
• حفظ و حمایت از جنگل‌ها، مراتع و بیابان‌ها
• اجرای طرح‌های توسعه جنگل و مرتع
• اقدامات بیابان‌زدایی و مدیریت منابع طبیعی کشور

وظایف سازمان جهاد کشاورزی

• اجرای طرح‌های کشاورزی، زراعت، باغبانی و دامپروری
• مدیریت و واگذاری اراضی قابل کشت برای طرح‌های تولیدی
• سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی برای توسعه و عمران روستاها
• حمایت از بهره‌برداران بخش کشاورزی و ارتقای بهره‌وری

در پرونده‌های مرتبط با اراضی ملی، تشخیص ملی بودن یا نبودن زمین بر عهده سازمان منابع طبیعی است، اما واگذاری و بهره‌برداری از اراضی قابل کشت بر عهده سازمان جهاد کشاورزی قرار دارد. این تفکیک وظایف در دعاوی اراضی ملی اهمیت ویژه‌ای دارد

مراحل اعتراض به برگ تشخیص منابع طبیعی

اعتراض به برگ تشخیص ممکن است در دو مسیر پیگیری شود:

• اداری
• قضایی

 اعتراض در مسیر اداری (کمیسیون ماده واحده):

این کمیسیون، مسئول رسیدگی به اختلافات بین منابع طبیعی و اشخاص حقیقی یا حقوقی درباره مالکیت اراضی است. مراحل اقدام از طریق کمیسیون:

• 1
  تقدیم اعتراض کتبی به اداره منابع طبیعی شهرستان
• 2
  ارسال پرونده به کمیسیون ماده واحده
• 3
  بررسی با حضور نمایندگان جهاد کشاورزی، ثبت اسناد، منابع طبیعی و کارشناس رسمی
• 4
  صدور رأی (قبول اعتراض یا تأیید ملی بودن)

نکته مهم: رأی کمیسیون ماده واحده، قطعی نیست و قابلیت اعتراض در دادگاه دارد.

 اعتراض در مسیر قضایی (دادگاه حقوقی)

اگر مالک بخواهد از مسیر دادگاه اقدام کند، باید:

• دادخواست رسمی به دادگاه عمومی حقوقی محل وقوع ملک ارائه دهد؛
• دلایل، اسناد و مدارک خود را ضمیمه کند؛
• درخواست ابطال برگ تشخیص یا خروج ملک از اراضی ملی را مطرح کند.

در این حالت، دادگاه وارد ماهیت می‌شود و ممکن است با استعلام از منابع طبیعی، ثبت اسناد، کارشناس رسمی و حتی بازدید محلی، نسبت به خصوصی یا ملی بودن زمین تصمیم‌گیری کند.

مرجع صالح رسیدگی به اعتراض به تشخیص منابع طبیعی

شماره دادنامه قطعی:
9509970910700436
تاریخ دادنامه قطعی:
1395/04/23

 با توجه به اینکه مناط صلاحیت دادگاه، تاریخ تقدیم دادخواست است اگر دعوی اعتراض به تشخیص منابع طبیعی، پیش از افزایش صلاحیت کمیسیون ماده واحده منابع طبیعی در رسیدگی به آن مطرح شده باشد، رسیدگی به آن در صلاحیت دادگاه است.

سوالات متداول

برگ تشخیص منابع طبیعی، در ظاهر یک سند اداری ساده است، اما می‌تواند سرنوشت حقوقی و اقتصادی یک ملک را برای همیشه تغییر دهد. اما قانون به افراد امکان اعتراض و دفاع داده است؛ مهم این است که مالکین از حقوق خود آگاه باشند و در زمان مناسب و با ادله کافی، اعتراض کنند.

در پرونده‌های پیچیده، حضور یک وکیل متخصص در امور اراضی ملی و منابع طبیعی، می‌تواند تعیین‌کننده نتیجه باشد