مسئولیت مدنی پیمانکار، کارفرما و مهندس ناظر در قراردادهای پیمانکاری

در پروژه‌های ساختمانی، از لحظه طراحی تا اجرای نهایی، زنجیره‌ای از متخصصان شامل کارفرما، پیمانکار، و مهندس ناظر دخیل هستند که هر کدام دارای وظایف و به تبع آن، مسئولیت‌های مدنی مشخصی می‌باشند. یک قصور ساده، بی‌مبالاتی یا نقض ضوابط فنی می‌تواند منجر به خسارات مالی سنگین، صدمات بدنی یا حتی فوت شود و مسئولیت سنگین جبران زیان را بر عهده فرد مقصر بگذارد.

آشنایی با ارکان مسئولیت مدنی در صنعت ساخت‌وساز (شامل اثبات ضرر، تقصیر و رابطه سببیت) برای کلیه فعالان این حوزه حیاتی است. در این مقاله جامع، ما نه تنها این ارکان را تحلیل می‌کنیم، بلکه به‌طور تخصصی به مسئولیت مدنی پیمانکار اصلی و فرعی در برابر اشخاص ثالث و کارفرما، مسئولیت کارفرما در قبال ایمنی کارگاه، و مهم‌تر از همه، مسئولیت حرفه‌ای مهندس ناظر و محاسب در برابر ضوابط فنی و مقررات ملی ساختمان خواهیم پرداخت. درک این اصول، بهترین دفاع شما در برابر دعاوی حقوقی در قراردادهای پیمانکاری خواهد بود.

ارکان مسئولیت مدنی

برای تحقق مسئولیت مدنی، یا به عبارت دیگر ارکان مسئولیت مدنی سه مورد ضروری است؛

1. وجود ضرر
2. ارتکاب فعل زیانبار یا به عبارتی تقصیر واردکننده زیان
3. رابطه سببیت بین ضرر و فعل زیان بار

وجود ضرر

ضرر دارای معنای عرفی است که هرگونه صدمه مادی یا معنوی را در بر می گیرد. لذا ضرری که به شخصی می رسد، ممکن است در اثر از بین رفتن مالی باشد یا در نتیجه از دست دادن فرصتی، یا در اثر صدمات بدنی.  بنابراین اگر پیمانگار یا کسی که سازه را طراحی می کند به علت عدم مراقبت لازم در کار خود به ساختمان و اموال موجود در محل خسارتی وارد کند، در مقابل کارفرما یا ماکل بعدی سازه مسئول خواهد بود؛ البته باید توجه داشت که این موضوع با نقض در سازه که ناشی از عملکرد پیمانکار است و در زمره مسئولیت قراردادی جای می گیرید متفاوت است. افزون بر این، خسارت مادی محدود به اموال کارفرما نمی شود، اگر عملکرد نادرست  پیمانکار موجب خسارت به ساختمان ها و اموال مجاور بشود، با جمع بودن سایر شرایط، پیمانکار مسئول جبران خسارت خواهد بود.

ضرر باید مسلم باشد

به صرف اینکه احتمال ورود زیان وجود دارد نمی توان کسی را به جبران خسارت محکوم کرد، لذا یکی از ویژگی های ضرر قابل مطالبه، مسلم و قطعی بودن آن است. مسئله مهمی که در اینجا مطرح می شود، ضررهای مربوط به آینده است. برای مثال ممکن است حین فعالیت های ساختمانی به کارگری صدمه بدنی وارد شود و توان کار کردن را  از دست بدهد. خسارتی که به جهت محروم ماندن از دستمزد به وی وارد می شود مربوط به آینده است و هنوز فعلیت پیدا نکرده است.

ضرر باید مستقیم باشد

ضرر باید مستقیم و بدون واسطه از عمل شخص مقصر ناشی شده باشد. مطابق ماده 520 قانون آیین دادرسی مدنی(( در خصوص مطالبه خسارت وارده، خواهان باید این جهت را ثابت نماید که زیان وارده بلاواسطه ناشی از عدم انجام تعهد یا تاخیر یا عدم تسلیم خواسته بوده است، در غیر اینصورت، دادگاه دعوی مطالبه خسارت را رد خواهد کرد)). دلیل لزوم بلاواسطه بودن این است که اگر ضرر غیرمستقیم باشد، رابطه سببیت عرفی بین فعل شخص و خسارت وارده وجود ندارد، به عبارت دیگر، عرفا نمی توان ضرر را به فعل خوانده نسبت داد و او را مسئول جبران خسارت دانست.

ضرر باید شخصی باشد

بدین معنا که شخصی که ادعای خسارت  می کند باید خود شخص  زیان دیده باشد. البته باید توجه داشت که شرکتهای تجاری دارای شخصیت حقوقی هستند و از این جهت بابت مطالبه خسارت مشکلی ندارند. افزون بر این، این شرکت ها می توانند به نمایندگی از اعضای خود نیز اقامه دعوی خسارت نمایند.

ارتکاب فعل زیانبار یا تقصیر وارد کننده زیان

در صورتی می توان مسئولیت مدنی را بر عهده یک شخص گذاشت که وی عمل نادرسی و زیان زننده ای را انجام داده باشد. مبنای اصلی مسئولیت مدنی در ایران، نظریه تقصیر است، لذا عمل شخص اصولا باید تقصیر محسوب گردد تا شخص مسئول شناخته شود.لذا حادثه ای که بدون تقصیر یک شخص و صرفا از روی بد شانسی رخ داده باشد، موجب مسئولیت مدنی نخواهد شد.در خصوص تقصیر ملاک باید رفتار مقصر حادثه با یک شخص در موقعیت همان فرد باشد، بدین توضیح که برای کشف تقصیر یک مهندس، رفتار وی در زمان وقوع حادثه با یک مهندس متعارف و معقول مقایسه می شود.

در نتیجه اگر از عملکرد یک پیمانکار یا مهندس ناظر صدمه ای به اشخاص یا اموال وارد می شود، باید بررسی نمود که آیا در زمان وقوع حادثه پیمانکار دارای عملکرد متعارف و معقولی بوده است یا مرتکب بی مبالاتی و ب توجهی شده که منجر به خسارت گردیده است.

رابطه سببیت بین ضرر و فعل زیانبار

برای تحقق مسئولیت مدنی تنها وجود خسارت و تقصیر یا فعل زیانبار کافی نیست، بلکه باید رابطه سببیت بین خسارت و فعل زیانبار نیز وجود داشته باشد. به عبارت دیگر، زمانی می توان دعوای مسئولیت مدنی مطرح نمود که خسارت یا صدمه ایجاد شده به خواهان، ناشی از تقصیر خوانده باشد. از سوی دیگر، خوانده که زیان به ظاهر ناشی از عمل اوست می تواند ثابت کند که یک علت خارجی که مربوط به او نبوده است باعث وردود خسارت شده است. لذا باید دید رابطه سببیت چیست و علت خارجی که موجب رفع مسئولیت می کردد کدام است.

قواعد مسئولیت مدنی در صنعت ساخت و ساز

قواعد و ارکان ذکر شده برای مسئولیت مدنی قابلیت تسری به همه افراد و مشاغل را دارد، بنابراین چنین نیست که قواعد مسئولیت مدنی پیمانکار اصلی با پیمانکار فرعی متفاوت باشد. با این وجود، اشاره مستقیم به مسئولیت های اصلی ترین افراد مرتبط با صنعت ساختمان، خالی از فایده نبودهع و اجرای قواعد مسئولیت مدنی در این حوزه را روشن می نماید.

مسئولیت مدنی پیمانکار اصلی

پیمانکار مکلف است نسبت به کسانی که به طور مستیم تحت تاثیر فعالیت های وی قرار می گیرند، مراقبت های لازم را به عمل آورد و از خسارت به اموال و صدمات بدنی به آنها جلوگیری نماید. افزون بر این، پیمانکار وظیفه حفظ ایمنی کارگران خود را نیز بر عهده دارد و حتی ممکن است این وظیفه نسبت به کارگران پیمانکار فرعی نیز وجود داشته باشد. مسئولیت پیمانکار نسبت به مراقبت از ملک یا اموال متعلق به اشخاص ثالث که در مجاورت محل اجرای پروژه واقع گردیده نیز روشن است و خسارت به این اموال موجب مسئولیت است. پس در صورتی که از عمل پیمانکار ضرری با شخص ثالث وارد شود، پیمانکار مسئول جبران خسارت به ثالث خواهد بود.

مسئولیت مدنی پیمانکار فرعی

فرق عمده مسئولیت مدنی پیمانکار اصلی با پیمانکار فرعی این است که، معمولا مسئولیت پیمانکار اصلی در مقابل کارفرما است، در حالی که مسئولیت فرعی در مقابل پیمانکار فرعی می باشد. لیکن در جایی که معرفی پیمانکار فرعی از طرف کارفرما بوده و پیمانکار اصلی نظارتی بر عملکرد وی ندارد، این امکان وجود دراد که پیمانکار فرعی مستقیما در مقابل کارفرما مسئول جبران خسارت شناخته شود.

چنانچه پیمانکار فرعی مرتکب بی مبالاتی و تقصیر شود و از عملکرد وی خسارتی به پیمانکار اصلی وارد شود، یا باعث شود که پیمانکار اصلی ملزم به جبران خسارت کارفرما گردد، وی در مقابل پیمانکار اصلی مسئول خواهد بود. لذا از یک پیمانکار فرعی حرفه ای انتظار می رود که خطرات کار را ارزیابی کند و اقدامات لازم را جه تحذف یا به حداقل رساند صدمات و خسارات ناشی از این خطرات انجام دهد.

مسئولیت مدنی کارفرما

در خصوص مسئولیت مدنی کارفرما این امکان وجود دارد که کارفرما مسئول حفاظت از اشخاصی باشد که برای انجام فعالیت عمرانی وارد محل اجرای پروژه می شوند. در قانون ایران مسئولیت ایمنی و حفاظت کارگاه بر عهده پیمانکار است، لیکن در مواردی که قانون نظام مهندسی و به تبع آن مقررات ملی ساختمان اعمال نمی شود مانند((ساخت و ساز های صنعتی))، دور از ذهن نیست که از عرف یا روابط طرفین چنین استنباط می شود که مسئولیت ایمنی در محل اجرای پروژه بر عهده کارفما قرار گرفته است.

در این شرایط در صورتی که خسارت مالی و بدنی از عدم رعایت نکات ایمنی به شخصی در محل وارد شود، کارفرما مسئولیت مدنی خواهد داشت. همچنین، در اغلب موارد کارفرما صحت اطلاعات ارائه شده به پیمانکار را تضمین نمی کند، و یک پیمانکار معقول و حرفه ای نیز باید قبل از استفاده از اطلاعات ارائه شده به وی، صحت آن را بررسی نماید. با این وجود ممکن است رابطه کارفرما با پیمانکار به نحوی باشد که بتوان چنین نتیجه گیری نمود که کارفرما به نحو موثری صحت و دقت اطلاعات تهیه شده برای پیمانکار را تضمین نموده است

 مسئولیت مدنی مهندس ناظر

مهندس ناظر نماینده قانونی نظام مهندسی در پروژه است و نقش مهمی در کنترل کیفیت و رعایت ضوابط فنی دارد. بر اساس ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان، مهندس ناظر موظف است تا پایان پروژه، بر حسن اجرای کار از نظر فنی، ایمنی و رعایت مقررات ملی ساختمان نظارت نماید.

چنانچه مهندس ناظر در انجام این وظایف سهل‌انگاری، عدم بازدید کافی یا تأیید صوری انجام دهد، مسئولیت مدنی او محرز خواهد بود. برای مثال: اگر ناظر بدون بازدید واقعی، گزارش اتمام اسکلت را امضا کند و بعداً ساختمان ریزش کند یا اگر ناظر از تخلف فنی مطلع بوده ولی گزارش ندهد؛ یا اگر امضای او منجر به صدور پایان‌کار برای ساختمانی غیرایمن شود. در این موارد، مالک یا زیان‌دیده می‌تواند علیه مهندس ناظر دعوای جبران خسارت مطرح کند

مهندس پروژه بر اساس نوع مسئولیتی که بر عهده گرفته است، مکلف است تلاش و مهارت لازم را به کار گیرد تا از کار وی خسارتی به بار نیاید. اگر چه عدم رعایت مقررات ساختمانی، ماند مقررات ملی ساختمان، تقصیر محسوب می شود، لیکن مسئولیت مهندس محدود به این قوانین نیست و ممکن است به فراتر از آن نیز تسری پیدا کند. در جایی که وظیفه طراحی و نظارت بر ساخت سازه بر عهده یک مهندس عمران گذاشته می شود، مسئولیت ساره با مهندس می باشد، بر فرض مثال اگر مهندس به نحوی سازه را طراحی نماید که نتواند فشار ساختمان را تحمل کند و ساختمان فرو بریزد، مسئولیت مدنی وی محرز خواهد بود؛ همچنین اگر سازه را محکمتر از حد متعارف طراحی نماید و باعث شود که کارفما هزینه بیشتری را متحمل شود؛ باز هم وی میئول جبران ضرر کارفرما شناخته می شود. همچنین، از یک مهندس متخصص انتظار می رود که دست آوردهای علمی را در انجام فعالیت خود مورد توجه قرار دهد. لذا در صورت عدم رعایت علم روز و افزایش هزینه های ساخت و ساز، ایجاد مسئولیت حتمی است.

کلام پایانی

در نظام حقوقی ایران، مسئولیت مدنی کارفرما، پیمانکار و مهندس ناظر بر پایه تقصیر و بی‌احتیاطی استوار است. هرگاه خسارتی در پروژه‌ای ساختمانی رخ دهد، دادگاه با توجه به دلایل و گزارش کارشناسی، میزان تقصیر هر یک را مشخص می‌کند. به همین دلیل، آشنایی با حدود وظایف و مسئولیت‌های قانونی، برای همه فعالان حوزه ساخت‌وساز ضروری است.

در بسیاری از مواردی که پیمانکار یا افراد مرتبط با یک پروژه ساختمانی، مرتکب تقصیر و بی مبالاتی می شوند و از این عمل آنها خسارتی ایجاد می شود، نه تنها مسئولیت آنها بر اساس قواعد مسئولیت مدنی تعریف می شود، بلکه به علت نقض تعهدات قراردادی،  مسئولیت قراردادی نیز بر عهده آنها قرار میگیرد.

اگر در پروژه‌ای ساختمانی دچار خسارت شده‌اید یا علیه شما دعوای مسئولیت مدنی مطرح شده است، مشورت با وکیل متخصص در دعاوی ساختمانی می‌تواند مسیر رسیدگی را شفاف و از مسئولیت‌های سنگین جلوگیری کند.

برای دریافت مشاوره تخصصی در زمینه مسئولیت کارفرما، پیمانکار و مهندس ناظر با ما در ارتباط باشید.

سوالات متداول