مهریه بعد از فوت شوهر | آیا می‌توان از پدر شوهر مطالبه کرد؟

مهریه حقی است که به محض جاری شدن عقد نکاح، بر ذمه مرد قرار می‌گیرد. اما مسیر وصول این حق، به‌ویژه در شرایط پیچیده‌ای مانند فوت شوهر، با چالش‌های حقوقی جدی روبه‌رو می‌شود. زمانی که شوهر فوت می‌کند و دارایی او کفاف مهریه را نمی‌دهد، این سؤال کلیدی مطرح می‌شود: «آیا می‌توان مهریه زن بعد از فوت شوهر را از پدر شوهر مطالبه کرد؟»

این موضوع، اغلب به دلیل فقدان دانش حقوقی، باعث سردرگمی زوجه و خانواده‌ها می‌شود. قانون مدنی و فقه اسلامی، اصل را بر عدم مسئولیت اشخاص ثالث در قبال دیون دیگران قرار داده‌اند.

این مقاله، یک تحلیل جامع و کاربردی است که مرزهای مسئولیت پدر شوهر در برابر مهریه فرزند متوفی را مشخص می‌کند. در این نوشتار تخصصی، به شما می‌گوییم که چه زمانی مهریه باید از ترکه پرداخت شود، جایگاه مهریه در میان دیون متوفی کجاست، و دو شرط استثنائی که می‌تواند پدر شوهر را ملزم به پرداخت نماید (ضمانت رسمی یا تعهد کتبی) را به تفصیل بررسی می‌کنیم. با آگاهی از این نکات، مسیر قانونی وصول حق خود را به درستی پیدا خواهید کرد.

تعریف مهریه بر اساس قانون

مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به محض وقوع عقد نکاح، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی در آن داشته باشد. مهریه یک دین محسوب می‌شود و شوهر موظف است آن را در صورت مطالبه، به زوجه پرداخت کند.

از دیدگاه حقوقی، مهریه طلبی است غیرضمانی و مستقل که با عقد نکاح ایجاد می‌شود و با فوت زوج از بین نمی‌رود. به عبارتی، زوجه همچنان ذی‌حق است و می‌تواند مهریه را از ترکه شوهر مطالبه کند.

فوت شوهر و آثار آن در پرداخت مهریه

بقاء دین مهریه پس از فوت

فوت شوهر باعث سقوط دیون وی نمی‌شود. مطابق ماده ۸۶۷ قانون مدنی، مالکیت وراث نسبت به ترکه، بعد از پرداخت دیون متوفی برقرار می‌شود. در نتیجه، مهریه نیز باید از ترکه پرداخت گردد و پیش از تقسیم ارث، باید تسویه شود.

اولویت پرداخت مهریه از ترکه

بر اساس مقررات قانون مدنی، به‌ویژه ماده ۲۲۶ قانون امور حسبی، دیون متوفی از جمله مهریه، در اولویت نخست پرداخت از ترکه قرار دارند. تنها در صورتی که ترکه کفاف ندهد، پرداخت مهریه به صورت نسبی یا به نسبت سهم ارث انجام می‌پذیرد

 اصل عدم مسئولیت اشخاص ثالث در قبال دیون دیگران

قاعده‌ی مسلم در حقوق مدنی آن است که هیچ‌کس مسئول پرداخت دیون دیگری نیست، مگر اینکه خود تعهدی را بر عهده گرفته باشد. به بیان دیگر، پدر شوهر هیچ مسئولیتی در قبال دیون فرزند خود از جمله مهریه ندارد، مگر آنکه صراحتاً ضمانت کرده باشد.

حتما بخوانید: مراحل مطالبه مهریه از طریق دادگاه

 شروط استثنائی بر اصل

در دو حالت ممکن است پدر شوهر مسئول پرداخت مهریه شناخته شود:

حالت اول: ضمانت پدر شوهر در عقدنامه

اگر در سند ازدواج (قباله نکاحیه) یا در یک سند رسمی یا عادی، پدر شوهر پرداخت مهریه را ضمانت کرده باشد، زن می‌تواند با استناد به این تعهد، مهریه خود را از او مطالبه کند. در این حالت، مسئولیت پدر شوهر ناشی از تعهد مستقل و شخصی است، نه وراثت یا جایگاه خویشاوندی.

حالت دوم: دخالت پدر شوهر در پرداخت یا تسویه

اگر پدر شوهر در جریان زندگی زوجین، به‌طور عملی بخشی از مهریه را پرداخت کرده یا در رسید تسویه مهریه امضایی از او وجود داشته باشد، در صورت طرح دعوا ممکن است از سوی دادگاه به عنوان «متعهد ثالث» شناخته شود و تحت شرایطی ملزم به پرداخت گردد.

بررسی فقهی مسئولیت مالی والدین

از منظر فقه اسلامی نیز، مسئولیت پرداخت دیون شخص، صرفاً بر عهده‌ی خود او یا اموالش پس از فوت است. هیچ اصل شرعی دال بر مسئولیت مالی والدین در برابر دیون فرزند وجود ندارد، مگر با شرط ضمانت.

در کتب فقهی مانند تحریر الوسیله یا شرح لمعه نیز، تنها در صورتی که شخص ثالث ضامن دین شود، مسئول شناخته شده است. بنابراین، فقه نیز مانند قانون، اصل را بر عدم مسئولیت پدر شوهر می‌داند.

نکات کاربردی برای زنان پس از فوت شوهر

توصیه برای زنانی که با چنین شرایطی مواجه‌اند

• گواهی حصر وراثت بگیرید تا ببینید چه کسانی، چه سهمی برده‌اند.
• اگر شک دارید پدر شوهر مال پسرش را بدون تقسیم برداشته، شکایت مطرح کنید تا ثابت شود.
• اگر پدر شوهر ضمانت کرده، با ارائه مستندات، مهریه را طلب کنید.
• اگر هیچ‌کدام اتفاق نیفتاده، بهتر است از موارد دیگر مثل نفقه یا اجرت‌المثل پیگیری کنید .

کلام پایانی

بر اساس آنچه گفته شد، پدر شوهر اصولاً مسئولیتی در قبال پرداخت مهریه زوجه ندارد، مگر آنکه در قالب سندی معتبر، چنین تعهدی را شخصاً بر عهده گرفته باشد. قانون و فقه اسلامی هر دو بر اصل استقلال شخصیت حقوقی افراد و مسئولیت شخصی تأکید دارند و صرف رابطه خویشاوندی، مسئولیتی ایجاد نمی‌کند. در نتیجه، زوجه باید مهریه خود را از طریق ترکه شوهر متوفی و در صورت امکان، از سایر وراث به نسبت سهم‌الارث‌شان مطالبه نماید و نه از پدر شوهر، مگر آنکه اسناد متقن مبنی بر تعهد وی وجود داشت.

سوالات متداول