مستثنیات دین در مهریه | توقیف کدام اموال ممنوع است؟

وصول مهریه، اغلب با یک نگرانی بزرگ همراه است: «کدام اموال همسرم را می‌توانم توقیف کنم؟» در مقابل، مردان نیز می‌خواهند بدانند: «آیا خانه و ابزار کارم هم بابت دین توقیف می‌شود؟» اینجاست که مفهوم مستثنیات دین وارد عمل می‌شود. قانون‌گذار، با هدف برقراری تعادل حیاتی میان حق طلبکار و حفظ حداقل معیشت بدهکار، توقیف برخی دارایی‌ها را ممنوع اعلام کرده است.

این مقاله، یک راهنمای جامع و کاربردی است که شما را با صفر تا صد فرآیند توقیف اموال، از توقیف تأمینی تا اجرایی آشنا می‌کند. مهم‌تر از آن، به طور دقیق به تشریح مصادیق مستثنیات دین بر اساس ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی می‌پردازیم. با مطالعه این مقاله خواهید فهمید که منزل مسکونی، ابزار کار و حقوق تا چه حدی غیرقابل توقیف هستند، معیار تشخیص عرفی این اموال چیست و چگونه می‌توان به توقیف غیرقانونی آن‌ها اعتراض کرد. با آگاهی از این نکات کلیدی، می‌توانید در فرآیند اجرای حکم مالی، مطالبات خود را به درستی وصول کرده و یا از حقوق قانونی خود دفاع کنید.

تعریف توقیف اموال و انواع آن

توقیف اموال به معنای منع قانونی در مورد تصرف یا انتقال مال توسط مالک آن است، به‌نحوی که مال مورد نظر تحت نظارت مرجع قضایی قرار گرفته و امکان فروش، انتقال یا استفاده آن محدود می‌شود تا طلب طلبکار از محل آن تأمین گردد.

توقیف تأمینی

به اجرا درآوردن حکم صادره مستلزم شرایطی است. یکی از این شرایط صدور اجرائیه و ابلاغ آن به محکوم‌علیه است. بر طبق ماده ۳۴ قانون اجرای احکام مدنی، به محض اینکه اجرائیه به محکوم‌ علیه ابلاغ شد، او موظف است ظرف ۱۰ روز، مفاد آن را اجرا کند.

با این حال احتمال دارد محکوم‌ علیه در این مدت اموال خود را به دیگران انتقال دهد، آنها را مخفی کند، از بین ببرد یا به ‌طور کلی، اقدامی انجام دهد که محکوم‌له نتواند به حق خود برسد.

بر همین اساس، تبصره یک ماده ۳۵ قانون اجرای احکام مدنی، مقرر کرده است که محکوم‌له می‌تواند حتی قبل از تمام شدن مهلت ۱۰ روزه محکوم‌علیه، اموال او را برای توقیف، معرفی کند که به این توقیف، توقیف تأمینی یا توقیف احتیاطی گفته می شود.

توقیف اجرایی

همان‌طور که به آن اشاره شد، محکوم‌ علیه موظف است ظرف ۱۰ روز بعد از ابلاغ اجرائیه، آن را اجرا کند اما ممکن است که او در این مهلت، حکم را اجرا نکرده و به هیچ ‌یک از وظایف جایگزین دیگر نیز عمل نکند.

در این صورت مطابق با ماده ۴۹ قانون اجرای احکام مدنی، محکوم‌له می‌تواند درخواست کند تا معادل محکوم‌به، از اموال محکوم‌ علیه توقیف شود. در این ‌صورت، بدون تأخیر، اقدام به توقیف اموال محکوم‌ علیه خواهد شد که به این توقیف، توقیف اجرایی گفته می‌شود.

حتما بخوانید: بخشیدن مهریه و گرفتن حق طلاق

تفاوت توقیف اموال با تأمین خواسته

• توقیف اموال: پس از صدور حکم قطعی و در مرحله اجرا انجام می‌شود.
• تأمین خواسته: پیش از صدور حکم، به منظور جلوگیری از فرار بدهکار یا انتقال مال انجام می‌شود.

تامین خواسته در صورتی ممکن است که بیم از دست رفتن مال وجود داشته باشد و طلبکار به دلیل نگران بودن از اینکه ممکن است مال موضوع دعوی از بین برود یا تلف شود یا خوانده آن را به دیگری منتقل نماید ، اقدام به توقیف مال با تامین خواسته می نماید.

حتما بخوانید: فرار از دین مهریه

انواع توقیف اموال

توقیف ممکن است نسبت به دارایی‌های مختلف انجام شود:

• توقیف اموال منقول: مانند خودرو، لوازم منزل، وجه نقد و کالاهای تجاری
• توقیف اموال غیرمنقول: نظیر خانه، زمین، مغازه و هرگونه ملکی که ثبت شده یا قابلیت ثبت دارد.
• توقیف حقوق و مطالبات: از جمله حقوق و مزایای کارمندی، طلب از اشخاص ثالث، سهام، سپرده بانکی و غیره.

مستثنیات دین چیست؟

چنانچه مدیون(بدهکار) در مقام ایفای دین برنیاید داین(طلبکار) حق دارد از دایره اجرا تقاضا نماید اموال مدیون را توقیف و سپس به فروش برساند، تا طلب خود را از بهای اموال استیفا نماید. در کنار قاعده اصلی حق طلب داین بر توقیف و فروش اموال مدیون جهت استیفای مطالبات خود، قانون گذار توقیف و فروش برخی از اموال مدیون را در شرایط خاص ممنوع اعلام نموده که به این اموال در اصطلاح حقوقی مستثنیات دین گفته می شود. بنابراین مستثنیات دین آن دسته از اموال مدیون را گویند که برابر قانون در هنگام اجرای حکم یا قرار یا سند رسمی مشمول مقررات اجرا نبوده و توقیف نمی شود و به ضرر مالک مدیون به فروش نمی رسد.

به طور کل مستثنیات دین به اموالی گفته می‌شود که اگرچه در مالکیت بدهکار هستند، اما به دلیل نیاز ضروری و حیاتی برای زندگی وی، قانون‌گذار اجازه توقیف آن‌ها را نمی‌دهد.

این قاعده مبتنی بر اصل حمایت از حداقل معیشت و کرامت انسانی است. بنابراین، حتی طلبکار هم نمی‌تواند این اموال را به اجرای حکم بگذارد.

مصادیق مستثنیات دین در قانون

ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصادیق مستثنیات دین را بیان کرده که عبارتند از:

• منزل مسکونی مورد نیاز: منزل باید در شأن عرفی محکوم‌علیه باشد و مورد نیاز وی و خانواده‌اش برای سکونت باشد. در صورتی که دارای چند خانه باشد یا خانه لوکس باشد، قابلیت توقیف دارد.
• وسایل و اثاثیه مورد نیاز زندگی: مانند یخچال، اجاق گاز، وسایل خواب، لوازم ضروری پخت‌و‌پز و پوشاک.
• ابزار کار: ابزار و وسایل کسب و پیشه که فرد با آن امرار معاش می‌کند، مانند دستگاه جوش برای یک آهنگر، لپ‌تاپ برای برنامه‌نویس یا کامیون برای راننده.
• تلفن همراه و تلفن ثابت: در حد متعارف و مورد نیاز خانواده.
• مبلغی از حقوق یا مستمری: تا یک‌چهارم حقوق ماهانه (یا یک‌سوم برای مهریه) قابل توقیف است؛ مابقی جزء مستثنیات محسوب می‌شود.
• کتب و لوازم تحصیل: در حد نیاز محکوم‌علیه و فرزندان.
• هزینه‌های درمان: دارو و لوازم درمانی ضروری برای بیمار تحت تکفل.

 آیا مستثنیات دین برای همه افراد یکسان است؟

خیر. تعیین مستثنیات دین کاملاً وابسته به شرایط اجتماعی و عرفی محکوم‌علیه است. یک خودرو پژو ممکن است برای فردی کارگر ابزار کار باشد، اما برای یک پزشک قابل توقیف تلقی شود. پس تعیین این که چه اموالی مشمول مستثنیات خواهد شد دارای شرایطی می باشد که معیار های آن را در ذیل بررسی خواهیم کرد:

معیار تشخیص:

• سطح زندگی فرد در گذشته
• شغل و درآمد فعلی
• تعداد افراد تحت تکفل
• عرف و عادات محل زندگی

رویه قضایی در تشخیص مستثنیات دین

دادگاه‌ها معمولاً با درخواست محکوم‌علیه و ارائه دلایل، مستثنیات دین را بررسی می‌کنند. به طور مثال:

• رأی شعبه ۲۷ دادگاه تجدیدنظر تهران: ابزار آرایشگری زوجه جزء مستثنیات دین محسوب می‌شود زیرا تنها وسیله امرار معاش وی بوده است»
• یک واحد آپارتمان که در شمال شهر و با امکانات لوکس باشد، حتی اگر تنها منزل محکوم‌علیه باشد، در صورتی که امکان تهیه منزل ارزان‌تر وجود دارد، مشمول مستثنیات دین نیست

نحوه اعتراض به توقیف اموال مشمول مستثنیات دین

در صورتی که اموالی از محکوم‌علیه توقیف شده باشد که جزء مستثنیات دین هستند، وی می‌تواند با ارائه درخواست به دادورز اجرای احکام یا دادگاه صادرکننده حکم، رفع توقیف را بخواهد.

مراحل اعتراض:

• تنظیم درخواست کتبی مبنی بر اینکه مال توقیف شده جزء مستثنیات دین است
• ضمیمه کردن اسناد و مدارک (مثلاً فیش حقوقی، اجاره‌نامه، فاکتور ابزار کار و…)
• ارجاع موضوع به قاضی اجرای احکام
• رسیدگی و صدور رأی رفع توقیف یا رد اعتراض

کلام پایانی

توقیف اموال ابزاری مهم در اجرای احکام مالی است؛ اما قانون‌گذار با تعیین حدودی به نام مستثنیات دین، تلاش کرده است میان حق طلبکار و معیشت بدهکار تعادل برقرار کند. درک صحیح از مصادیق، حدود و نحوه اعتراض به توقیف اموال، می‌تواند هم به اجرای مؤثرتر احکام کمک کند و هم از ورود خسارت‌های غیرقابل جبران به طرفین جلوگیری نماید.

اگر در معرض توقیف اموال هستید یا حکم مالی علیه شما صادر شده، پیش از هرگونه اقدام، با وکیل متخصص در امور اجرای احکام مشورت کنید. بسیاری از اموال شما ممکن است مشمول مستثنیات دین بوده و قابلیت توقیف نداشته باشند؛ اما ناآگاهی موجب ضرر خواهد شد.

سوالات متداول

اگر شما هم درگیر موضوع مستثنیات دین در خصوص مهریه هستید، دفتر حقوقی ما آماده است تا با تجربه و دانش تخصصی خود، حق شما را از طریق قانونی وصول کند.

برای مشاوره و پیگیری پرونده، همین حالا با ما تماس بگیرید تا مسیر قانونی وصول طلبتان را با اطمینان طی کنید.