همه چیز درباره حضانت فرزند | قوانین، شرایط، سن و تفاوت با ولایت

در کشاکش طلاق، چه کسی آغوش امن فرزند خواهد بود؟ قانون حضانت چه می‌گوید؟

فرزندان، شیرین‌ترین ثمره زندگی مشترک و در عین حال، آسیب‌پذیرترین قربانیان اختلافات خانوادگی هستند. وقتی پیوند زناشویی گسسته می‌شود، مسئولیت نگهداری و تربیت کودک که در اصطلاح حقوقی حضانت نامیده می‌شود، به مسئله‌ای بغرنج تبدیل می‌شود؛ مسئله‌ای که متأسفانه گاه به ابزاری برای انتقام‌گیری تبدیل می‌گردد. برای رشد کامل روانی و جسمی، کودک نیاز به محیطی امن دارد. اما قانون‌گذار ایران، در شرایط جدایی والدین، این مسئولیت حیاتی را چگونه تعیین می‌کند؟

این مقاله، مرجع کامل شما برای شناخت قوانین حضانت در ایران است. ما به شما خواهیم گفت که حضانت دقیقاً چه تفاوتی با ولایت (امور مالی) دارد، اولویت مادر تا ۷ سالگی و پدر پس از آن چگونه تعیین می‌شود، ازدواج مجدد مادر چه تأثیری بر این حق دارد، و در نهایت، چگونه قانون، نفقه فرزند (ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی) را حتی پس از سلب حضانت، بر عهده پدر می‌داند. آگاهی از این نکات قانونی، تنها راه حفظ مصلحت کودک و دفاع از حقوق والدینی شماست.

تفاوت حضانت با ولایت فرزند

در خصوص ولایت میتوان گفت که ولایت یا ولی طفل ، همان پدر و جد پدری می باشد. ولی ، مادر و والدین مادر و خواهر و برادر ولی طفل محسوب نمی شوند. ولایت شامل امور مالی کودک از قبیل حفظ و نگهداری اموال طفل میباشد. ولایت صرفاً مختص پدر و پدربزرگ پدری می باشد همچنین ولایت قهری است یعنی قابل انتقال به غیر نیست ولی حضانت ممکن است بین پدر یا مادر طفل بر حسب صلاحدید دادگاه به یکی از آنها انتقال داده شود.

موارد حضانت فرزند

در خصوص این موضوع که حضانت فرزند شامل چه مواردی خواهد شد لازم به ذکر است که، حضانت به طور کلی شامل دو عنوان تربیت و نگهداری می‌شود منظور از نگهداری همان مراقبت فیزیکی و جسمی است برای مثال نظافت کردن او، بردن نزد پزشک و… می‌باشد اما تربیت شامل مواردی همچون آموزش آداب و رسوم،حسن معاشرت، تحصیل و یادگیری، شغل و حرفه میباشد و به عبارت کلی پرداختن به جنبه روحی و معنوی و جسمی و فکری کودک را تربیت طفل می نامند.

حتما بخوانید: حضانت فرزند بعد از طلاق

شرایط حضانت فرزند

از آنجایی که کودکان بی دفاع ترین افراد جامعه هستند و نیازمند به مراقبت از جانب افرادی همچون پدر مادر خود می‌باشند قانون برای آن ها مواردی را در قالب شرایط حضانت فرزند  در نظر گرفته است. این مسئله در ماده ۴۰ تا ۴۷ قانون حمایت از خانواده و ۱۱۶۸_۱۱۷۹ قانون مدنی بیان شده است که در مباحث بعدی به ‌طور گسترده به این امر خواهیم پرداخت.

 سن حضانت

با استناد به قانون مدنی بلوغ در فرزندان یکی از عوامل محدودیت سنی حضانت است بر طبق قانون برای دختران ۹ سالگی و برای پسران ۱۵ سالگی به عنوان سن حضانت در نظر گرفته شده که در این مدت هیچ یک از والدین حق ندارند و نمی توانند مسئولیت های خود را در قبال فرزند یا فرزندان ایشان ترک نمایند. به‌عبارتی مادر در نگهداری طفل اعم از دختر یا پسر تا سن هفت سالگی بر پدر اولویت دارد چرا که در این سن کودک بیشتر وابسته به مادر است ولی بعد از هفت سالگی به دلیل ارتباط گرفتن اجتماعی فرزند با دنیای بیرون از خانواده پدر بهتر می تواند در تربیت و نگهداری کودک موثر باشد ولی در صورت حدوث اختلاف در حضانت طفل بعد از ۷ سالگی ممکن است به تشخیص دادگاه حضانت فرزند به مادر داده شود و یا بالعکس در سن قبل از هفت سالگی حضانت با پدر باشد. لازم به ذکر است در صورتی که حضانت با یکی از والدین است طرف دیگر حق ندارد طرف مقابل را از ملاقات فرزند خود منع کند.

حضانت در دوران زندگی مشترک

والدین فرزند در دوران زندگی مشترک مکلف به نگهداری از فرزند می باشند و هر گونه قصور در نگهداری ، موجب مسئولیت برای والدین خواهد شد . حضانت به‌طور مشترک و طبیعی بین آن‌ها برقرار است و نیازی به حکم خاصی نیست. اما اگر والدین دچار اختلاف شوند، حتی بدون طلاق، دادگاه می‌تواند برای حضانت تصمیم بگیرد.

حضانت بعد از طلاق چگونه تعیین می‌شود؟

بعد از طلاق همه چیز درباره طلاق(مراحل درخواست طلاق) ، حضانت والدین از بین نمی‌رود بلکه به تبع آن مادر تا 7 سالگی عهده دار حضانت فرزند میشود و این حق نمی‌تواند مانع ملاقات پدر با فرزند شود و همین طور بالعکس و حتی زمانی که حضانت با یکی از والدین است، او نمی‌تواند فرزند را بدون اجازه دادگاه و رعایت مصلحت کودک از کشور خارج کند چراکه اجازه خروج از کشور با دادگاه می باشد و داشتن حق ملاقات باعث نمی شود طرفی که با حضانت فرزند اجازه خروج از کشور را دارد مانع خروج شود و اگر شخص تمایل به دیدار دارد باید با هزینه شخصی خود به ملاقات فرزند برود.

ازدواج مجدد مادر یا پدر چه تأثیری در حضانت دارد؟

در صورتی که یکی از والدین اقدام به ازدواج نمایند ، این موضوع بر حضانت فرزند تاثیر گذاشته و در شرایطی امکان سلب حضانت وجود دارد.

• ازدواج مجدد مادر: ممکن است باعث سلب حضانت از مادر شود، مگر اینکه دادگاه تشخیص دهد که ازدواج آسیبی به کودک وارد نمی‌کند.
• ازدواج مجدد پدر: تأثیری بر حق حضانت او ندارد، ولی اگر نامادری کودک بدرفتاری کند، این مسئله می‌تواند در تصمیم دادگاه اثرگذار باشد.

در چه شرایطی می‌توان حضانت را از یکی از والدین گرفت؟

برخی مواقع ممکن است علیرغم اینکه دادگاه حضانت فرزند را به یکی از والدین واگذار نموده است، از اقدام خود عدول نماید و حضانت را به دیگر والدین واگذار نماید.  مواردی که ممکن است منجر به سلب حضانت از والد دارای حضانت شود:

• اعتیاد به مواد مخدر یا مشروبات الکلی
• فساد اخلاقی شدید
• بیماری روانی یا جسمی مؤثر بر مراقبت کودک
• بدرفتاری یا خشونت با کودک
• ترک فرزند یا عدم توجه به نیازهای او

دادگاه با استناد به گزارش مددکار اجتماعی، شواهد، شهادت شهود و… در این زمینه تصمیم می‌گیرد.

عدم تمکین از حکم حضانت چه پیامدی دارد؟

 اگر حضانت با یکی از والدین باشد، والد دیگر حق ملاقات با فرزند را دارد. معمولاً دادگاه ملاقات را به‌صورت:

• یک روز در هفته (مثلاً جمعه‌ها از صبح تا عصر)
• یا هر دو هفته یک‌بار از پنج‌شنبه تا جمعه تعیین می‌کند. اگر والد دارای حضانت مانع ملاقات شود، می‌توان دادخواست الزام به ملاقات داد.

متاسفانه برخی از والدین که با حکم قانون حضانت فرزند را اخذ نموده اند ، مانع دیدار فرزند شده و حکم دادگاه را رعایت نمی کنند، در صورتی که والدی با حکم دادگاه حق ملاقات با فرزند خود را دارد ولی والد دیگر همکاری در این خصوص انجام نمی دهد، میتواند به دادگاه شکایت نموده و حتی در صورت سایر موارد می تواند از والد مذکور سلب حضانت نماید و اگر والد دارای حضانت، از تحویل کودک به والد دیگر (مثلاً برای ملاقات) امتناع کند، دادگاه می‌تواند:

• والد خاطی را جریمه نقدی می کند
• برای او حکم حبس تعزیری از ۳ ماه تا ۶ ماه صادر می کند
• حتی در صورت تکرار، حکم به سلب حضانت خواهد داد

حتما بخوانید: تمکین چیست(الزام به تمکین)

اگر پدر یا مادر فوت کند، حضانت با چه کسی است؟

• اگر پدر فوت کند، حضانت با مادر خواهد بود، ولی ولایت با جد پدری است.
• اگر مادر فوت کند، حضانت با پدر خواهد بود.
• اگر هر دو فوت کرده باشند، قیم قانونی برای کودک تعیین می‌شود (معمولاً یکی از بستگان).

همچنین در برخی مواقع ممکن است دادگاه تصمیم بگیرد که حضانت باید به والد دیگر یا حتی شخص ثالث داده شود، برخی موارد که ممکن است دادگاه تصمیم بگیرد حضانت فرزند را به دیگری واگذار نماید عبارتند از: اعتیاد شدید، مهاجرت اگر باعث جدایی کودک از والد دیگر شود ممکن است حضانت سلب شود، زندان رفتن در صورت حبس طولانی‌مدت، بیماری روانی با تشخیص پزشکی قانونی نیز می‌تواند موجب سلب حضانت شود.

حضانت و نفقه فرزندان

قانون گذار علاوه بر حضانت فرزند برای نفقه فرزند پس از طلاق نیز راه کارهایی را ارائه کرده است. مطابق با ماده ۱۱۹۹ قانون مدنی نفقه فرزندان بر عهده پدر می باشد. اما اگر پدر فوت کرده باشد و یا توانایی پرداخت نفقه فرزندانش را نداشته باشد، جد پدری مسئول پرداخت نفقه کودک می باشد. در صورتی که پدر و جد پدری توانایی پرداخت نفقه طفل را نداشته باشند پرداخت آن بر عهده مادر خواهد بود.

بنابراین با توجه به این ماده قانونی نفقه فرزند پس از طلاق بر عهده پدر می باشد و فرقی ندارد که حضانت او با مادر باشد یا پدر. نفقه فرزند پسر تا سن ۱۸ سالگی و نفقه فرزند دختر تا زمان ازدواج با پدر می باشد. میزان آن نیز متناسب با نیازهای فرزند از جمله تحصیل، وضعیت اجتماعی، خوراک و پوشاک و… تعیین می شود.

در زمان جدایی و واگذاری حضانت به هر یک از والدین در هر صورت بر اساس ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی که حضانت و نگهداری از فرزندان بر عهده والدین می باشد و از آنجایی که پدر سرپرست خانواده محسوب می‌شود هزینه‌های نگهداری از فرزندان نیز بر عهده وی گذاشته شده است. به همین دلیل با توجه به ماده ۱۱۹۸ قانون مدنی در صورت حیات پدر نفقه فرزند بر عهده پدر می باشد و پس از او (جد پدری).

بنابراین اگر چه حضانت فرزند به مادر سپرده می‌شود ولی نفقه او طبق رأی دادگاه بوده او با پدرش است و اگر پدر از دادن نفقه فرزند خودداری کند به موجب ماده ۶۴۲ قانون مجازات اسلامی به حبس از سه ماه یک روز تا پنج ماه محکوم می‌شود. اما در صورت عاجز بودن و حتی در مواقعی که پدر در قید حیات نباشد این حق قانونی پرداخت نفقه از بین نرفته و طبق ماده ۱۹۹۹ قانون مدنی پرداخت و تأمین نفقه اولاد بر عهده پدر و پس از او پدربزرگ (جد پدری) خواهد بود. اگر پدری هم در قید حیات نباشد با مادر خواهد بود و همین طور در صورتی که مادر نباشد یا نتواند از عهده آن برآید بر عهده اجداد پدری و مادری زن خواهد بود.

پرسش‌های متداول درباره حضانت فرزند

شاید در ابتدای امر به نظر برسد که دعاوی خانواده از دعاوی ساده در مراجع قضایی می باشد ولی این تصور کاملا اشتباه بوده و کوچکترین اشتباه ممکن است به قیمت از دست رفتن حق شما شود ، پس بهتر است در این خصوص حتما با وکلای متخصص در دعاوی خانوادگی مشورت نمایید