پیگیری قانونی چک برگشتی 1404 (بلامحل) | مراحل، شرایط و اجرائیه چک صیادی

چک بانکی، به‌عنوان رایج‌ترین سند تجاری، نقشی محوری در معاملات روزمره ایفا می‌کند. اما زمانی که دارنده با عدم وصول مبلغ چک مواجه می‌شود و اصطلاحاً چک برگشتی یا بلامحل می‌شود، پیگیری حقوقی آن به یک دغدغه فوری تبدیل می‌گردد. از آنجا که قانون صدور چک (به‌ویژه با اصلاحات اخیر چک‌های صیادی)، مسیرهای متنوعی را برای احقاق حق فراهم کرده، آگاهی از مراحل دقیق و مهلت‌های قانونی ضروری است.

وصول چک برگشتی فراتر از یک شکایت ساده است؛ این فرآیند شامل انتخاب استراتژیک بین سه مسیر اصلی: شکایت کیفری (با محدودیت‌های زمانی خاص)، اقدام ثبتی (به‌عنوان سند لازم‌الاجرا) و درخواست اجرائیه مستقیم از دادگاه است. علاوه بر این، ضمانت اجراهای جدید قانونی، اهرم فشار قوی‌تری را علیه صادرکننده چک بلامحل ایجاد کرده است.

این مقاله، راهنمای حقوقی کامل شما برای مواجهه با چک بلامحل است. در این نوشتار، اقدامات لازم پس از اخذ گواهی عدم پرداخت را شرح می‌دهیم تا شما بتوانید با انتخاب بهترین مسیر، حقوق خود را به‌سرعت و با کمترین هزینه وصول نمایید.

چک چیست؟

در پاسخ به این سؤال که چک چیست، می‌توان گفت، مطابق با ماده (310) قانون تجارت ‌چک نوشته‌ای است که به‌موجب آن صادرکننده وجوهی را که نزد محال‌علیه دارد، کلاً یا بعضاً مسترد و یا به دیگری واگذار می‌نماید
منظور از دارنده چک، اولین کسی است که چک را به بانک ارائه و به نام وی گواهی‌نامه عدم پرداخت صادرشده است. اصل بر این است که چک به‌روز هست و اگر صادرکننده چک، زیر امضاء خویش تاریخ درج نکرده باشد، باید اثبات نماید که چک مدت‌دار صادر گردیده است.
lass=”yoast-text-mark” />>در ماده (23) قانون اسلامی صدور چک جدید، گواهینامه عدم پرداخت چک، در حکم رأی دادگاه نگاه داشته می‌شود و امکان صدور اجرائیه برای آن از طریق محاکم فراهم شد. لذا بار اثبات مدیون بودن صادرکننده از عهده دارنده برداشته و بار اثبات مشروط و یا تضمینی بودن یا امانی بودن و سایر ادعاها، بر صادرکننده تحمیل شد. در ادامه به بررسی دعاوی مربوط به چک، دعاوی چک برگشتی یا چک بی محل و دعوای مطالبه وجه چک می‌پردازیم.

اقدامات دارنده چک پس از مواجه‌شدن با چک صیادی برگشتی یا بی محل

الف: درخواست صدور گواهی عدم پرداخت

tyle=”text-align: justify;”>هرگاه وجه چک به هر علتی از قبیل عدم یا کسری موجودی، دستور عدم پرداخت چک به بانک، تنظیم چک به صورتی که قابلیت وصول نداشته باشد (‌عدم مطابقت امضاء، قلم‌خوردگی، یا اختلاف در مندرجات و …)، پرداخت نگردد، بانک مکلف است، بنا به درخواست دارنده چک، فوراً غیرقابل پرداخت بودن آن را در سامانه یکپارچه بانک مرکزی ثبت نماید و با دریافت کد ره‌گیری و درج آن در گواهینامه‌ای که مشخصات چک و هویت و نشانی کامل صادرکننده در آن ذکرشده باشد، علت یا علل عدم پرداخت چک را صریحاً قید و آن را امضاء و ممهور و به متقاضی تسلیم نماید. به گواهی‌نامه فاقد کد ره‌گیری و فاقد مهر شخص حقوقی در مراجع قضائی و ثبتی ترتیب اثر داده نمی‌شود. در برگ مزبور باید مطابقت یا عدم مطابقت امضاء صادرکننده با نمونه امضاء موجود در بانک (‌در حدود عرف بانکداری‌) از طرف بانک گواهی گردد.

ب: دریافت وجه موجود در حساب در صورت کسری موجود به تقاضای دارنده و درخواست صدور گواهی عدم پرداخت نسبت به مبلغ کسری چک

چک مزبور نسبت به مبلغی که پرداخت نگردیده، بی‌محل محسوب و گواهینامه بانک در این مورد برای دارنده چک، جانشین اصل چک می‌شود.

اقدامات دارنده چک پس از اخذ گواهی عدم پرداخت چک

دارنده چک می‌تواند به اختیار یکی از روش‌های زیر را جهت احقاق حقوق خویش برگزیند و نسبت به آن اقدام نماید.

طرح شکایت کیفری

علیه صادرکننده یا صادرکنندگان چک در صورت جمع بودن شرایط می‌توان شکایت کیفری مطرح نماید. علیه ضامنین یا ظهر نویسان طرح دعوی کیفری امکان‌پذیر نیست‌. برای دعاوی مربوط به چک، دارنده چک فرصت دارد تا 6 ماه پس از تاریخ صدور آن (که طبعاً باید همان تاریخ سررسید نیز باشد‌) برای دریافت پول به بانک مراجعه نماید و اگر چک قابل پرداخت نباشد، گواهی عدم پرداخت چک اخذ نماید و تا 6 ماه پس از اخذ گواهی عدم پرداخت از بانک نیز باید برای شکایت به دادسرا مراجعه نماید.

مواردی که صادرکننده چک بلامحل قابل‌تعقیب جزایی و کیفری نیست و فقط به‌صورت حقوقی می‌توان اقامه دعوی کرد‌، به شرح ذیل هست:

=”text-align: justify;”>
1. ظرف 6 ماه پس از صدور گواهی عدم پرداخت چک از جانب بانک‌، دارنده چک جهت وصول وجه آن به بانک مراجعه نکرده و گواهی عدم پرداخت چک اخذ ننموده باشد.
2. ظرف 6 ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت چک از جانب بانک‌، دارنده چک درخواست تعقیب جزایی ننموده باشد.
3. درصورتی‌که چک مدت‌دار بوده و تاریخ صدور (ذیل امضاء صادرکننده) و تاریخ سررسید یکی نباشد‌، یعنی تاریخ صدور مقدم بر تاریخ سررسید باشد.
4. درصورتی‌که چک بلامحل پس از برگشت به شخص دیگری منتقل‌شده باشد که در این صورت شخص اخیر حق تعقیب جزایی ندارد‌، مگر اینکه وارث دارنده چک باشند.
5. درصورتی‌که صادرکننده چک قبل از تاریخ شکایت دارنده آن‌، وجه آن را نقداً به دارنده چک پرداخت و لاشه چک را دریافت نموده باشد.
6. درصورتی‌که پس از شکایت‌، شاکی ترتیب انتقال چک مورد شکایت را به دیگری بدهد تعقیب جزایی متوقف می‌گردد.
7. در صورت گذشت شاکی (دارنده چک بلامحل)
8. درصورتی‌که ثابت شود، چک سفید امضاء داده‌شده است.
9. هرگاه در متن چک، وصول آن منوط به تحقق شرطی شده باشد.
10. هرگاه در متن چک قیدشده باشد که چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی صادر گردیده است.
11. چنانچه بدون قید در متن چک ثابت شود که وصول چک منوط به تحقق شرطی بوده یا چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی صادر گردیده است.
12. درصورتی‌که ثابت شود، چک بدون تاریخ صادر گردیده است.

مطابق با ماده (14) قانون صدور چک، دارنده چک می‌تواند وجه چک و ضرر و زیان خود را در دادگاه کیفری مرجع رسیدگی مطالبه نماید.

اقدام از طریق دوایر اجرای ثبت

tyle=”text-align: justify;”>چک‌های صادره در عهده بانک‌ها در حکم سند لازم‌الاجرا می‌باشند و دارنده چک می‌تواند در صورت عدم پرداخت چک، از طریق دوایر اجرای ثبت درخواست صدور اجرائیه علیه صادرکننده و صاحب حساب را نماید‌. صدور اجرائیه چک فقط علیه صادرکننده، امکان‌پذیر هست. برای صدور اجرائیه دارنده چک باید عین چک و گواهی عدم پرداخت چک را به اجرای ثبت‌اسناد محل تسلیم نماید‌. اجرای ثبت در صورتی دستور اجرا صادر می‌نماید که مطابقت امضای چک با نمونه امضای صادرکننده در بانک‌، از طرف بانک گواهی‌شده باشد‌.

tyle=”text-align: justify;”>پس از تحویل کپی مصدق مدارک مذکور به همراه تقاضانامه تکمیل‌شده صدور اجرائیه چک و پرداخت هزینه اجرا به صندوق ثبت‌، رسید درخواست صدور اجرائیه از مسئولین اجرا دریافت و پس از صدور اجرائیه‌، متصدی ابلاغ اجرائیه را برابر قانون به بدهکار ابلاغ و اگر ظرف مهلت مقرر قانونی بدهکار اقدامی جهت پرداخت وجه ننماید‌، تقاضاکننده اجرائیه برای وصول طلب خود حسب قانون با تقدیم درخواست و معرفی اموال بدهکار‌، از رئیس دایره اجرای ثبت تقاضای توقیف اموال بدهکار اعم از منقول یا غیرمنقول را خواهد نمود.

مراجعه به محاکم قضایی صالح و درخواست صدور اجرائیه چک صیادی

tyle=”text-align: justify;”>دعوای مطالبه وجه چک تا سقف یک میلیارد ریال در صلاحیت دادگاه صلح و مازاد بر آن در صلاحیت محاکم دادگستری هست که ثبت و ارسال دادخواست به هر دو مرجع از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضائی صورت می‌گیرد. لازم به توضیح می باشد که مطالبه وجه چک به مبلغ پانصد میلیون ریال در صلاحت دادگاه صلح و رای آن مرجع قطعی و غیرقابل افراز می باشد.

tyle=”text-align: justify;”>به شرح ماده (23) اصلاحی 13/08/1397 دارنده چک می‌تواند با ارائه گواهی‌نامه عدم پرداخت چک، از دادگاه صالح صدور اجرائیه نسبت به کسری مبلغ چک و حق‌الوکاله وکیل، طبق تعرفه قانونی را درخواست کند. دادگاه مکلف است در صورت وجود شرایط زیر حسب مورد علیه صاحب حساب، صادرکننده یا هر دو اجرائیه صادر کند:

1. در متن چک، وصول وجه آن منوط به تحقق شرطی نشده باشد.
2. در متن چک قید نشده باشد که چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است.
3. گواهینامه عدم پرداخت چک به دلیل دستور عدم پرداخت صادر نشده باشد.

tyle=”text-align: justify;”>صادرکننده مکلف است ظرف مدت ۱۰ روز از تاریخ ابلاغ اجرائیه، بدهی خود را بپردازد یا با موافقت دارنده چک، ترتیبی برای پرداخت آن بدهد یا مالی معرفی کند که اجرای حکم را میسر کند؛ در غیر این صورت اجرای احکام دادگستری، اجرائیه را به مورداجرا گذاشته و نسبت به استیفای مبلغ چک اقدام می‌کند.

tyle=”text-align: justify;”>مطابق با ماده مذکور اگر صادرکننده یا قائم‌مقام قانونی او دعاوی مانند مشروط یا بابت تضمین بودن چک یا تحصیل چک از طریق کلاه‌برداری یا خیانت‌درامانت یا دیگر جرائم در مراجع قضائی اقامه کند، اقامه دعاوی چک برگشتی مانع از جریان عملیات اجرائی نخواهد شد؛ مگر در مواردی که مرجع قضائی ظن قوی پیدا کند یا از اجرای سند مذکور ضرر جبران‌ناپذیر وارد گردد که در این صورت با اخذ تأمین مناسب، قرار توقف عملیات اجرایی صادر می‌نماید. درصورتی‌که دلیل ارائه‌شده مستند به سند رسمی باشد یا اینکه صادرکننده یا قائم‌مقام قانونی مدعی مفقود شدن چک بوده و مرجع قضائی دلایل ارائه‌شده را قابل‌قبول بداند، توقف عملیات اجرائی بدون اخذ تأمین صادر خواهد شد. به دعاوی چک برگشتی خارج از نوبت رسیدگی خواهد شد.

حتما بخوانید: همه چیز درباره صدور اجرائیه چک

ضمانت اجرای قانونی و عواقب صدور گواهی عدم پرداخت چک برای صادرکننده چک بلامحل

tyle=”text-align: justify;”>در اصلاحات مورخ 13/08/1397، چک‌ها دارای تاریخ اعتبار و سقف اعتبارشده و صادرکننده چک بلامحل بعد از صدور گواهی عدم پرداخت از پاره‌ای حقوق محروم می‌شود.
>مطابق با ماده (5) مکرر الحاقی به قانون صدور چک مورخ 13/08/1397 بعد از ثبت غیرقابل پرداخت بودن یا کسری مبلغ چک در سامانه یکپارچه بانک مرکزی، این سامانه مراتب را به‌صورت بر خط به تمام بانک‌ها و مؤسسات اعتباری اطلاع می‌دهد.
پس از گذشت ۲۴ ساعت تمام بانک‌ها و مؤسسات اعتباری حسب مورد مکلف‌اند تا هنگام رفع سوء اثر از چک، چهار اقدام شامل:

1. <li

>عدم افتتاح هرگونه حساب و صدور کارت‌بانکی جدید.

• مسدود کردن وجوه تمام حساب‌ها و کارت‌های بانکی و هر مبلغ متعلق به صادرکننده که تحت هر عنوان نزد بانک یا مؤسسه اعتباری دارد

به میزان کسری مبلغ چک به ترتیب اعلامی از سوی بانک مرکزی.
1. عدم پرداخت هرگونه تسهیلات بانکی یا صدور ضمانت‌نامه‌های ارزی یا ریالی.
2. اقدا.

انسداد کلیه حساب‌های جاری اشخاصی که بیش از یک‌بار چک بی‌محل صادر کرده‌اند

طبق ماده (21) قانون اصلاح قانون صدور چک، بانک‌ها مکلف‌اند كليه حساب‌هاي جاري اشخاص را كه بيش از یک‌بار چك بي‌محل صادر كرده و تعقيب آن‌ها منتهي به صدور کیفرخواست شده باشد، بسته و تا سه سال به نام آن‌ها حساب‌جاری ديگري بازننمایند.

مطابق با ماده (21) مکرر الحاقی قانون چک‌بانک مرکزی مکلف است، ظرف مدت دو سال پس از لازم‌الاجرا شدن این قانون در مورد اشخاص ورشکسته، میسر از پرداخت محکوم‌به یا دارای دعاوی چک برگشتی رفع سوء اثر نشده، از دریافت دسته‌چک و صدور چک جدید در سامانه صیاد و استفاده از چک موردی جلوگیری نماید.

سوالات متداول