شکایت از اداره منابع طبیعی | اعتراض به ملی شدن زمین

مطابق قانون ، اراضی منابع طبیعی به زمین‌هایی گفته می‌شود که  متعلق به دولت هستند. این اراضی شامل جنگل‌ها و مراتع عمومی، مناطق حفاظت‌شده و همچنین زمین‌های دارای پوشش گیاهی خاص می‌شوند. قانون ملی شدن جنگل‌ها و مراتع مصوب سال ۱۳۴۱ یکی از قوانین کلیدی است که مالکیت این اراضی را تحت کنترل دولت قرار داده است.

تشخیص اراضی ملی از طریق عناصری همانند وضعیت ظاهری زمین، پوشش گیاهی علوفه ای خودرو، عدم سابقه مالکیت خصوص، نقشه های هوایی، مشخص می گردد.

چرا باید از اداره منابع طبیعی شکایت کرد؟

بسیاری از مردم وقتی با اصطلاحاتی مثل «برگ تشخیص»، «اراضی ملی» یا «تصرف منابع طبیعی» روبرو می‌شوند، تصور می‌کنند که دیگر کار تمام است و دولت مالک زمین شده. اما واقعیت این است که خیلی از این تشخیص‌ها اشتباه‌اند، به‌خصوص در زمین‌هایی که سال‌ها قبل توسط مردم احیا، کشت یا تصرف شده‌اند. در این موارد، شکایت از اداره منابع طبیعی تنها راه بازگرداندن حق افراد به خودشان است.

اراضی ملی چیست؟

برای اینکه بتوانید از حق خود دفاع کنید، ابتدا باید بدانید ((اراضی ملی)) دقیقاً به چه معناست. به زبان ساده، اراضی ملی به زمین‌هایی گفته می‌شود که مالکیت خصوصی ندارند و جزو اموال و ثروت‌های عمومی کشور محسوب می‌شوند. این اراضی شامل جنگل‌ها، مراتع، بیشه‌زارهای طبیعی، کوهستان‌ها، دشت‌های موات و به طور کلی، زمین‌هایی هستند که به صورت طبیعی و بدون دخالت انسان به وجود آمده و هیچ سابقه‌ی احیا و کشت و کار (قبل از تاریخ تصویب قانون) روی آن‌ها وجود نداشته است.

مستثنیات اراضی ملی چیست؟

اگر زمینی قبل از تاریخ تصویب قانون ملی شدن جنگل های کشور مصوب 1341 یا قبل از تاریخ صدور برگ تشخیص ، ویژگی هایی را داشته باشد ، احیا شده یا مستثنیات است و جزو اراضی ملی به شمار نمی رود . بعضی از این ویژگی ها عبارت است از زمین عرفا و عملا به عنوان زمین کشاورزی شناخته شده باشد . شیب زمین مناسب و جنس خاک مناست زراعت باشد.

 انواع مستثنیات اراضی ملی عبارت است از:

• اراضی احیا شده قبل از سال ۱۳۴۱: این مهم‌ترین نوع مستثنیات است. اگر زمینی قبل از تاریخ تصویب قانون ملی شدن (۱۳۴۱/۱۰/۲۷)، توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی احیا شده باشد (مانند تبدیل به زمین کشاورزی، باغ، یا ایجاد بنا)، آن زمین ملک خصوصی تلقی شده و ملی نیست. اثبات این سابقه احیا، محور اصلی بسیاری از پرونده‌های این حوزه است.
• باغ‌ها و اراضی کشاورزی : زمین‌هایی که به وضوح دارای کاربری باغ یا زراعت هستند و درختان کهنسال یا آثار کشت و زرع قدیمی در آن‌ها مشهود است.
• اراضی داخل محدوده روستا: این یک باور اشتباه رایج است که صرف قرار گرفتن زمین در محدوده طرح هادی روستا، آن را از شمول اراضی ملی خارج می‌کند. در واقعیت، بسیاری از اراضی داخل روستاها نیز ابتدا ملی اعلام می‌شوند. سپس مدیریت این اراضی برای امور عمرانی و توسعه روستا (مانند ساخت مدرسه، مرکز بهداشت و…) به نهادهایی مانند بنیاد مسکن انقلاب اسلامی واگذار می‌شود. این واگذاری برای توسعه عمومی است و به معنای بازگرداندن مالکیت به شخص مدعی نیست. بنابراین، حتی اگر زمین شما داخل روستا باشد، باز هم اصل کلیدی برای اثبات مالکیت، نشان دادن سابقه احیا و عمران قبل از سال ۱۳۴۱ است.
• زمین‌های دارای سند مالکیت معتبر: داشتن سند رسمی (منگوله‌دار یا تک‌برگ) که تاریخ صدور آن به قبل از ملی شدن برمی‌گردد، یک اماره و قرینه بسیار مهم برای اثبات مالکیت شماست. اگرچه صرف داشتن سند به تنهایی کافی نیست و ماهیت زمین نیز بررسی می‌شود، اما این سند به عنوان یک مدرک کلیدی در کنار سایر شواهد، ارزش بالایی دارد.
• نسق‌های زراعی و بنچاق‌های محلی: این اسناد از جمله قوی‌ترین دلایل برای اثبات سابقه احیا هستند. نسق زراعی، که بر اساس قوانین اصلاحات ارضی به کشاورز صاحب حق داده شده، به خودی خود گواهی می‌دهد که آن زمین زراعی بوده است. همچنین، بنچاق‌ها و قولنامه‌های قدیمی که توسط بزرگان و معتمدین محلی تنظیم و مهر شده‌اند، نشان‌دهنده تصرفات مالکانه و سابقه آبادانی زمین در گذشته هستند و در دادگاه به عنوان اماره‌ای قوی مورد استناد قرار می‌گیرند.
• اراضی بایر: اراضی بایر به زمین‌هاییگفته می شود که سابقه احیا و کشت و کار داشته‌اند، اما به دلیل ترک یا عدم استفاده برای مدتی طولانی، موقتاً به حالت طبیعی خود بازگشته‌اند. از آنجایی که این اراضی سابقه مالکیت و آبادانی دارند، ملی محسوب نشده و جزو مستثنیات به شمار می‌روند. (اراضی موات زمین‌هایی هستند که هیچ‌گونه سابقه احیایی ندارند و اصولاً مبنای تشخیص اراضی ملی هستند)

 اعتراض به تشخیص اراضی ملی

اعتراض به رأی کمیسیون ماده 56 و تبدیل اراضی ملی به مستثنیات، یک فرآیند تخصصی است که نیازمند طی کردن مراحل دقیق و جمع‌آوری مستندات قوی است. در ادامه، نقشه راه این مسیر را برای شما ترسیم کرده‌ایم:

• اولین و مهم‌ترین قدم: اعتراض به رأی کمیسیون منابع طبیعی می باشد .  شما باید دادخواست ((اعتراض به رأی کمیسیون ماده ۵۶)) را تنظیم کرده و آن را در دادگاه عمومی حقوقی مرکز استان به ثبت برسانید. این دادخواست باید مستدل و همراه با تمام مدارک و شواهد اولیه شما باشد.
• جمع‌آوری مدارک: سلاح‌های شما در دادگاه هرچه مدارک شما کامل‌تر و معتبرتر باشد، شانس موفقیت شما بالاتر می‌رود. مهم‌ترین مدارک عبارتند از:
  • اسناد مالکیت رسمی (در صورت وجود)
  • بنچاق‌ها، قولنامه‌ها و نسق‌های زراعی قدیمی
  • گواهی املاک و ثبت مبنی بر سابقه ثبتی ملک
  • نقشه‌های هوایی و تفسیری آن‌ها
  • استشهادیه محلی از معتمدین و افراد کهنسال
  • نقشه UTM (برای مشخص شدن دقیق موقعیت ملک)
  • مدارک مربوط به پرداخت عوارض و مالیات در سال‌های دور
• تفسیر عکس هوایی: مهم‌ترین و قطعی‌ترین مدرک برای اثبات سابقه احیای یک زمین قبل از سال ۱۳۴۱ ، تفسیر عکسهای هوایی است. سازمان نقشه‌برداری کشور در دهه‌های ۳۰ و ۴۰ شمسی، از تمام نقاط ایران عکس‌برداری کرده است. کارشناسان رسمی دادگستری می‌توانند با تفسیر این عکس‌ها مشخص کنند که آیا در آن زمان، در زمین شما آثار فعالیت انسانی مانند کشاورزی، باغداری یا بنا وجود داشته است یا خیر. نظر کارشناس در این خصوص، تأثیر بسیار زیادی بر رأی نهایی دادگاه دارد.
• سایر مستندات قابل استناد (سند، شهود، نسق زراعی) در کنار عکس هوایی، سایر مدارک نیز اهمیت دارند. شهادت شهود کهنسال که به یاد دارند زمین شما از قدیم آباد بوده، می‌تواند به عنوان اماره قضایی به علم قاضی کمک کند. همچنین اسناد مربوط به اصلاحات ارضی و نسق‌های زراعی، دلیلی محکم بر کشاورزی بودن زمین شما در گذشته است.

نکات اعتراض به تشخیص اراضی ملی(منابع طبیعی)

در خصوص اعتراض به ملی شدن زمین، بررسی دقیق محل متنازع فیه (ملک موضوع دعوی) که آیا در خارج از شهر و حریم شهر قرار دارد یا اینکه داخل محدوده و حریم شهر وارد شده است حائز اهمیت می باشد. فایده این موضوع در تعیین خواندگان در اعتراض به تشخیص می باشد.

حتما بخوانید: برگ تشخیص منابع طبیعی چیست؟ ( کمیسون ماده 56)

به فرض اینکه ملک مذکور:

1. اگر خارج از شهر و حریم شهر باشد قاعدتا متولی آن سازمان ( اداره منابع طبیعی) می باشدو باید طرف دعوا باشد.
2. اگر داخل در محدوده و حریم شهر وارد شده باشد وصف ملی بودن آن زائل نمی شود بلکه متولی و متصدی آن از سازمان منابع طبیعی به سازمان ملی زمین و مسکن (اداره مربوطه در هر شهر) تغییر می باید.

دقت کنیم در این نوع از اراضی که داخل در محدود و حریم شهر وارد شده همچنان مرجع تشخیص اراضی ملی از مستثنیات صدور برگ تشخیص و آگهی سازمان (اداره)منابع طبیعی است.  بنایر این علاوه بر سازمان ملی زمین و مسکن سازمان منابع طبیعی باید خوانده دعوی قرار گیرد. در واقع در دعوی اعتراض به تشخیص اراضی ملی اداره منابع طبیعی همواره خوانده می باشد.

یکی از مهم ترین و شاید بتوان گفت مهم ترین دلیل اثباتی در پرونده های اعتراض به ملی شدن اراضی بررسی عکس های هوایی است . البته نمته قابل تامل اینکه بین سالهای 1334 تا 1346 عکس های هوایی  در ایران گرفته نشد و از طرفی میدانیم که ملاک زمان احیای اراضی سابقه احیا قبل از سال 1341 می باشد.

فرض کنیم در عکس های هوایی 1334 زمین متنازع فیه فاقد آثار و در عکس 1346 دارای آثار می باشد . در این صورت کدام عکس ملاک است؟ این موضوع اختلافی است برخی به استصحاب استناد میکنن و رای به بی حقی خواهان (ملی بودن زمین) می دهند و برخی هم عکس های هوایی 1346 را میپذیرد و البته در کنار ادله دیگر مثل شهادت شهود و … ، البته قانونگذار در ماده 45 قانون رفع موانع تولید رقابت پذبر مصوب 1394 عکس های هوایی 1346 را جزء ادله قانونی تلقی نمود. (( عکس های هوایی سال 1346 نیز جزو مستندات قابل قبول محسوب می شود)).

مهمترین قوانین در دعاوی اراضی منابع طبیعی

بررسی دعاوی اراضی منابع طبیعی نیازمند شناخت قوانین و مقررات متعددی است. برخی از مهم‌ترین قوانین و مقررات در این حوزه عبارتند از:

1. قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع: این قانون مقرراتی را برای بهره‌برداری قانونی از منابع طبیعی تدوین کرده و ضمانت‌های اجرایی خاصی برای تخلفات در نظر گرفته است.
2. قانون مجازات اسلامی: تخلفات مرتبط با تجاوز و تخریب اراضی منابع طبیعی ممکن است مشمول مجازات‌های مندرج در این قانون نیز باشد.
3. آیین‌نامه‌های مرتبط با حفاظت از منابع طبیعی: مجموعه‌ای از آیین‌نامه‌ها و بخشنامه‌ها نیز وجود دارند که جزئیات بیشتری را درباره نحوه حفاظت و بهره‌برداری از این اراضی مشخص می‌کنند.

سوالات متدوال

اعتراض به ملی شدن زمین، در ظاهر یک دعوای ساده حقوقی  است، اما می‌تواند سرنوشت یک ملک را برای همیشه تغییر دهد. اما قانون به افراد امکان اعتراض و دفاع داده است؛ مهم این است که مالکین از حقوق خود آگاه باشند و در زمان مناسب و با ادله کافی، اعتراض کنند.

در پرونده‌های پیچیده، حضور یک وکیل متخصص در امور اراضی ملی و منابع طبیعی، می‌تواند تعیین‌کننده نتیجه باشد.